Có một câu ca vẫn được nhắc mỗi khi người ta kể về quê mình. Câu ấy không tả núi, không tả sông, chỉ nói cái thấm của đất và cái say của rượu:
Đất Quảng Nam chưa mưa đã thấm
Rượu Hồng Đào chưa nhấm đã say
Hai dòng, hai lối nói quá lên, mà lại là cách khoe quê duyên bậc nhất trong kho ca dao.
Nghĩa đen của hai dòng ca dao
Dòng đầu nói về đất: chưa mưa đã thấm. Lẽ thường phải có mưa xuống thì đất mới ướt. Câu ca cố tình nói ngược cái lẽ ấy để nhấn: đất dễ thấm tới mức mưa chưa kịp rơi, đất đã đón lấy rồi.
Dòng sau nói về rượu: chưa nhấm đã say. Cũng một kiểu — chưa kịp đưa lên môi nếm thử, người đã ngà ngà. Câu ca gọi tên là rượu Hồng Đào, cái tên nghe đã thấy màu hồng đào ánh lên trong chén. Rượu ấy là thứ gì thì người đời sau bàn nhiều mà không ngã ngũ, nên cứ đọc đúng như câu ca cho thấy: một chén rượu quý để đãi khách.
Điều câu ca muốn nói
Đất với rượu ở đây đều là cái cớ. Cái được nói tới trong câu ca là tình người. Đất chưa mưa đã thấm, ấy là lòng dễ cảm, chưa cần nói nhiều đã hiểu nhau. Rượu chưa nhấm đã say, ấy là cái tình đằm tới mức chưa quen đã mến.
Nói quá như vậy không phải khoác lác. Đó là cách dân gian đẩy một cảm giác lên hết cỡ cho người nghe nhớ được. Bảo “đất tốt lắm, tình nghĩa lắm” thì nhạt; nói chưa mưa đã thấm, chưa nhấm đã say thì nghe một lần là thuộc.
Bài học và cách dùng hôm nay
Ai từng phải giới thiệu về quê mình hay chỗ mình làm đều học được lối nói này: chọn lấy một hình ảnh cụ thể rồi đẩy cho sinh động, thay vì kể một danh sách dài mà người nghe chẳng nhớ nổi.
Cái ý chưa mưa đã thấm còn nhắc ta về sự tinh ý. Nhìn nét mặt bạn mà đoán ra chuyện buồn, đỡ tay người già trước khi người ta phải mở lời — đó chính là cái thấm mà câu ca khen. Còn với chén rượu mời, câu ca gợi một chừng mực đáng nhớ: cái say đáng quý ở đây là say tình chứ không phải say sưa.
Đôi lời về câu ca này
Đây là ca dao truyền miệng, không rõ ra đời khi nào, không gán được cho ai. Hai dòng đầu thì nơi nào cũng nhắc giống nhau, còn phần hát nối phía sau mỗi nơi một khác, nên bài này chỉ chép hai dòng đầu chứ không đoán phần còn lại. Cứ xem đây là lời để tham khảo, vì cái nếp trong câu ca cũng đổi theo thời. Ngày trước đãi khách là phải có chén rượu, không mời rượu bị coi là nhạt. Nay nhiều đám tiệc mời nhau bằng chén nước chè, ly nước trái cây, ai cầm lái thì tuyệt nhiên không uống, mà cái tình vẫn nguyên như cũ. Chén rượu chỉ là cái vỏ, cái ruột vẫn là chỗ đãi nhau cho thật lòng.
Ảnh minh hoạ: Radek Kucharski — giấy phép CC BY 2.0, qua Wikimedia Commons.
