Nghe câu đắt như tôm tươi, khối người tưởng tôm tươi thì bán được giá cao. Thật ra chữ “đắt” ở đây là đắt hàng, tức bán chạy, vừa bày ra đã hết.
Nghĩa đen: vì sao lại là tôm tươi
Trong tiếng Việt, “đắt” có hai nghĩa. Nghĩa quen hôm nay là giá cao, trái với rẻ. Nghĩa cũ, vẫn còn sống trong mấy cụm đắt hàng, đắt khách, đắt sô, lại là bán được nhiều, lắm người tìm đến. Câu này dùng nghĩa thứ hai.
Còn tôm thì xuống sức rất nhanh. Vừa vớt lên còn nhảy tanh tách, vỏ trong, thịt chắc; để vài giờ là đầu ngả màu, thân mềm, mùi đổi. Người đi chợ biết vậy nên hễ thấy mẹt tôm còn tươi là mua ngay, không đắn đo, không chờ vòng lại. Người bán tôm tươi vì thế có khi chưa kịp ngồi ấm chỗ đã hết hàng. Cảnh ấy lặp đi lặp lại ở mọi phiên chợ nên dân gian lấy luôn làm thước cho mọi thứ bán chạy.
Nghĩa bóng: hàng thật thì không lo ế
Từ mẹt tôm ngoài chợ, câu nói bước sang mọi thứ. Một cuốn sách in ra bao nhiêu hết bấy nhiêu, một người thợ giỏi ai cũng tranh nhau mời — đều gọi là đắt như tôm tươi.
Hay ở chỗ câu này không chỉ tả mức bán, nó còn gợi cái lý do. Tôm đắt hàng vì tươi, vì thật, vì ai nhìn cũng biết là ngon. Nghĩa là dân gian buộc chuyện bán chạy vào cái chất của món hàng chứ không vào tài rao. Cũng vì thế mà có câu Tiếng lành đồn xa: hàng tốt thì tự có người truyền tai nhau tìm tới.
Bài học và cách dùng hôm nay
Trước hết, cái chất là lời chào hàng tốt nhất. Mẹt tôm tươi đâu cần rao, người mua nhìn là biết. Quán ăn nào đông khách năm này qua năm khác thường chẳng có bí quyết gì to tát, chỉ là mua nguyên liệu tử tế và không bớt xén khi khách đã quen. Ngày nào bắt đầu bớt xén thì mẹt tôm bắt đầu ngả màu, dù khách chưa nhận ra ngay.
Với người đi làm, “tươi” là tay nghề còn được mài, cái biết còn được thêm. Ai chịu học thì tuổi nào cũng có người tìm đến. Còn khi mua sắm thì nhớ chiều ngược lại: món đang được tranh nhau mua chưa chắc đã là món nhà mình cần.
Đôi lời về câu này
Đây là lời truyền miệng của người xưa, không rõ ai đặt và có tự bao giờ, nên chỉ nên xem là kinh nghiệm để tham khảo, đúng sai còn tuỳ thời. Ngay cái nền của câu ví nay cũng khác: xưa tôm phải bán hết trong buổi chợ, quá trưa coi như hỏng. Nay có đá cây, có tủ cấp đông, có xe lạnh chở đi hàng ngàn cây số, tôm giữ được nhiều ngày mà vẫn ngọt. Cái gấp gáp của mẹt tôm ngoài chợ đã nhẹ đi nhiều, nhưng cái ý hàng thật thì có người tìm vẫn còn nguyên đó.
