Người mình hay nói đất lành chim đậu khi thấy một vùng đông vui hẳn lên, nhà cửa mọc thêm, người tứ xứ kéo về. Bốn chữ ấy vừa là lời khen, vừa là lời nhắc cho ai đang muốn giữ chân người khác.
Nghĩa đen: chim chọn chỗ mà đậu
Người xưa sống giữa đồng, ngày ngày nhìn chim, để ý một điều rất rõ: chim không đậu bừa. Đàn cò chỉ về khoảnh ruộng có tôm tép, con sẻ chỉ quẩn quanh chỗ có thóc rơi, chim làm tổ thì chọn lùm cây kín gió, ít bị quấy.
Chữ lành vì thế rất đáng để ý. Lành không phải là màu mỡ nhất hay giàu nhất; lành là yên, là không dữ, không có gì rình mình. Còn đậu là hạ xuống, là dừng lại, khác hẳn với bay ngang qua. Chim bay qua chỗ nào cũng được, nhưng chịu hạ xuống thì phải có lý do.
Nghĩa bóng: người cũng như chim
Từ chuyện con chim, ông bà nói sang chuyện người. Nơi nào dễ sống thì người ta tự tìm về, chẳng cần ai mời. Nơi nào bất an, làm ăn chật vật thì người đang ở cũng lần lượt bỏ đi.
Cái hay là câu này lật ngược cách nghĩ thường tình. Ta hay hỏi làm sao kéo được người về; người xưa đáp gọn: đừng lo kéo, lo làm cho đất lành cái đã. Chim không cần dỗ, chim chỉ cần một chỗ đáng đậu. Chữ đất đây cũng không riêng gì ruộng vườn — nó có thể là một xóm, một cơ quan, một cái quán, thậm chí một nếp nhà. Chỗ nào người được đối đãi tử tế thì chỗ ấy giữ được người; chỗ nào ngột ngạt thì trả công cao mấy người ta vẫn ngó nghiêng tìm nơi khác.
Bài học và cách dùng hôm nay
Muốn có người thì phải có cái để người ta ở lại; kêu gọi bao nhiêu cũng vô ích nếu chỗ ấy không đổi. Và khi thấy người bỏ đi hàng loạt thì đừng vội trách người, hãy xem lại đất: xóm giềng lục đục, cơ quan lắm điều tiếng, trong nhà lạnh nhạt, đó là dấu đất đã không còn lành.
Người đi tìm chỗ ở hay chỗ làm cứ lấy đó mà ngó: khu dân cư nào hàng xóm sống với nhau hàng chục năm, chỗ làm nào nhiều người gắn bó trên năm năm, thường là đất lành. Còn người bán hàng, quán nào khách quay lại đều đặn là chủ quán đã làm xong cái phần lành rồi.
Đôi lời về câu này
Đây là lời truyền miệng, không rõ có từ bao giờ, không ai đứng tên. Nên xem là kinh nghiệm để tham khảo, có chỗ đúng có chỗ đã đổi theo thời. Ngày trước đất lành nghĩa là ruộng đủ ăn, ít trộm cướp, ít dịch bệnh — có chừng ấy là người ở lại. Nay có những làng rất yên, vườn tược đủ dùng, mà thanh niên vẫn rủ nhau ra phố, chỉ vì ở nhà không kiếm ra việc. Đất lành thời nay còn phải có chỗ làm, có trường cho con, có trạm xá gần; thiếu mấy thứ đó thì yên mấy chim cũng bay.
