Kể về người đang sống xa quê, mình hay dùng bốn chữ đất khách quê người. Nghe rất bình thường, mà ai từng ở trong cảnh ấy đều biết bốn chữ nặng tới đâu.
Nghĩa đen: đất của khách, quê của người
Đất khách là mảnh đất mà mình chỉ là khách. Khách thì có chỗ trọ chứ chưa có nhà, ở tạm chứ chưa cắm rễ, hôm nay ở đây mai có thể phải dọn đi.
Quê người là quê của kẻ khác. Nơi ấy cũng có đình chùa, có họ hàng, có mồ mả tổ tiên, nhưng tất cả là của người ta. Ở đó mình không có ai để gọi bằng chú bác, không có ngôi mộ nào để thắp nén hương.
Hai vế cùng nghĩa ghép lại để nhấn, vẽ ra một cảnh rất rõ: một người đứng giữa nơi mà thứ gì cũng thuộc về ai đó, còn mình thì chưa thuộc về đâu.
Nghĩa bóng: thiếu gốc rễ chứ không phải thiếu chỗ ở
Cái làm bốn chữ này nặng không phải là xa bao nhiêu cây số. Có người ở cách nhà vài trăm cây mà vẫn thấy mình là khách; có người sống ở xứ người mấy chục năm, có bạn bè, có bà con đồng hương, thì cảm giác ấy nhạt dần.
Cái được nói tới là sự thiếu gốc rễ. Ở quê mình, gặp chuyện thì có họ hàng, có làng xóm; nói nửa câu người ta đã hiểu; làm sai một việc thì có người nhắc. Ở đất khách, những thứ ấy phải dựng lại từ đầu, mà dựng thì mất nhiều năm.
Bốn chữ này thường đi với giọng thương cảm, nhưng không phải lúc nào cũng buồn tủi. Người xưa còn dùng nó để nhắc nhau một điều rất thực: ở nơi không phải quê mình thì giữ mình cẩn thận hơn, ăn ở hoà nhã hơn, vì không có ai đứng sau lưng. Cùng mạch với nó là Bán anh em xa, mua láng giềng gần, và cả Nhập gia tuỳ tục.
Bài học rút ra
Một là dựng chỗ dựa chứ không chỉ kiếm chỗ ở. Nhiều người đi làm ăn xa chỉ lo tìm phòng trọ rẻ với việc lương khá, quên mất phần quan trọng chẳng kém là quen lấy vài người tin cậy được. Lúc ốm đau, lúc mất việc mới thấy phần ấy mới là cái đỡ mình.
Hai là ở xa càng phải giữ nếp nhà. Ông bà dặn thế không phải vì sợ điều tiếng, mà vì hiểu rằng khi không còn ai nhắc, người ta dễ buông. Giữ được cách ăn ở tử tế ở nơi lạ chính là giữ được mình.
Ba là đã từng làm khách thì nên tử tế với khách. Ai từng nếm cảnh này đều biết một lời hỏi han có sức nặng thế nào.
Cách dùng hôm nay
Cảnh ấy bây giờ thấy ở khắp nơi: dãy trọ công nhân quanh khu công nghiệp, xóm sinh viên quanh trường. Với người đang sống xa quê, việc cụ thể nên làm là dựng cho mình một mạng lưới tối thiểu: biết ít nhất vài người có thể gọi lúc nửa đêm, biết chỗ khám bệnh gần nhất, giữ liên lạc với một nhóm đồng hương hay một hội cùng nghề. Đó là thứ bảo hiểm rẻ nhất mà lại chắc nhất.
Với gia đình ở nhà, nên nhớ người đi xa hay giấu chuyện buồn. Hỏi thăm đều đặn và hỏi cho cụ thể — ăn uống ra sao, có ai giúp không, tháng này việc thế nào — hơn hẳn một câu “có khoẻ không”. Còn ai đang nhận người tỉnh xa về làm cùng thì để ý giúp họ mấy tuần đầu: chỉ chỗ trọ, chỉ đường đi lại, rủ ăn cơm chung vài bữa.
Đôi lời về câu này
Bốn chữ này là lời truyền miệng trong dân gian, hình thành dần trong lời ăn tiếng nói, không ai đứng tên, không rõ có tự bao giờ. Cứ xem là một cách gọi tên cảnh ngộ để tham khảo, còn nặng nhẹ thế nào thì tuỳ thời mà đổi. Ngày trước đi xa là biệt tăm, lá thư gửi về đi cả tháng mới tới tay, trong nhà có giỗ chạp nhiều khi cả năm sau mới hay. Nay tối nào cũng gọi được về nhìn thấy mặt nhau, tiền gửi vài phút là tới, chặng đường mấy ngày ròng rút lại còn một buổi bay. Cái trống trải thì vẫn còn đó, nhưng khoảng cách đã không cắt đứt người ta như xưa nữa.
