Người mình xưa sống gắn với mảnh đất và khúc sông trước nhà, nên cũng gửi vào đó một nếp nghĩ riêng. Câu Đất có Thổ Công, sông có Hà Bá gói nếp nghĩ ấy lại: chẳng chỗ nào là vô chủ cả.
Nghĩa đen: Thổ Công, Hà Bá là ai
Theo tín ngưỡng dân gian, Thổ Công là vị coi sóc đất đai trong một khoảnh, thường được thờ ngay trong nhà hoặc ngoài sân, gắn với chuyện nhà cửa, vườn tược, bếp núc. Hà Bá được cho là vị coi sóc sông nước, gắn với chuyện đò giang, chài lưới.
Đặt hai vế cạnh nhau, câu nói khẳng định một điều giản dị: phần đất nào cũng có chủ của nó, khúc sông nào cũng vậy. Người xưa nhìn quanh mình và thấy mọi thứ đều có trật tự, chứ không phải một khoảng trống ai muốn làm gì thì làm. Tin như thế nên trước khi động thổ dựng nhà, đào ao, hạ thuỷ con thuyền, các cụ thường có lễ trình — cách bày tỏ sự xin phép với nơi mình sắp đụng tới.
Nghĩa bóng: đến đâu cũng biết nơi ấy có chủ
Nghĩa bóng đi xa hơn phần tín ngưỡng. Ở đâu cũng có người làm chủ, có người thông thạo, có lệ riêng của nơi ấy. Kẻ mới tới chớ vội ra vẻ, chớ tự tiện, chớ tưởng mình muốn xoay thế nào cũng được.
Người ta hay dùng câu này khi thấy ai đó chân ướt chân ráo đến nơi lạ mà đã lớn tiếng chỉ trỏ. Câu tục ngữ khi ấy là lời nhắc nhẹ mà nghiêm: anh đang đứng trên đất của người khác đấy.
Còn một tầng nữa: biết cái giới hạn của mình. Con người bé nhỏ trước mảnh đất mình ở và dòng sông mình qua. Biết mình nhỏ thì mới cẩn thận, mới không phá phách.
Bài học rút ra
Trước hết là khiêm nhường khi tới chỗ lạ. Nơi nào cũng có tôn ti, có những điều kiêng mà người ngoài không biết hết. Người mới đến nên nghe nhiều, hỏi kỹ, ngó trước rồi hãy làm.
Tiếp đó là tôn trọng cái phần của người khác. Mảnh vườn, khoảnh ao, lối đi chung — cái gì có chủ thì hỏi chủ. Bao nhiêu chuyện lục đục xóm giềng bắt đầu từ việc nhỏ mà một bên tự cho là mình có quyền: chặt nhánh cây lấn ranh, mở lối đi ngang sân nhà người ta.
Sau cùng là thái độ với sông nước, ruộng đồng. Dù nay không còn hình dung dòng sông theo lối cũ, cái tinh thần vẫn nguyên: sông có quy luật của sông, đất có sức chịu có hạn.
Cách dùng hôm nay
Người đi làm ăn xa hiểu câu này rất nhanh. Đến vùng mới mở cửa hàng, việc đầu tiên là chào hỏi hàng xóm, dò cái lệ chung của khu phố, chứ không phải bày biện thật to. Ở chỗ làm cũng thế: người mới về nhận việc ở một phòng đã có nền nếp lâu năm mà hăng hái đòi thay đổi ngay hôm đầu thì thường gây phản ứng ngược; chịu khó tìm hiểu vì sao mọi thứ đang được làm theo lối đó rồi hãy bàn chuyện sửa là cách đi vững hơn.
Với trẻ nhỏ, đây là dịp dạy con phép lịch sự khi sang nhà người khác: xin phép trước khi vào phòng, không tự ý mở tủ, không lục đồ của bạn.
Đôi lời về câu này
Đây là lời truyền miệng của cộng đồng, không rõ có từ bao giờ, không ai đứng tên, nên chỉ nên xem là chỗ tham khảo. Có phần trong cách nghĩ cũ nay đã khác hẳn, và khác là đúng. Ngày trước không ít nơi tin rằng người chết đuối là bị Hà Bá bắt, ai vớt lên là giành mất phần của thần, nên có người đứng trên bờ mà chần chừ. Nay ta biết tai nạn sông nước là do dòng xoáy, do hụt chân, do không biết bơi; cứu người là việc phải làm ngay, chỉ cần làm cho đúng cách để cứu được mà mình không chìm theo. Giữ lấy cái ý khiêm nhường và cẩn thận với sông nước, còn phần lo sợ vu vơ thì bỏ lại.
