Ai từng dọn đến sống ở vùng lạ đều có lúc ngơ ngác: cùng một việc mà nơi này làm thế này, nơi kia làm khác hẳn. Ông bà gói cái ngơ ngác ấy vào sáu chữ: đất có lề, quê có thói.
Nghĩa đen: lề là gì, thói là gì
Lề vốn là cái mép, cái đường viền, rồi sinh ra nghĩa khuôn phép, quy củ đã thành nếp. Người mình nói lề lối, lề luật, giữ lấy lề, đều xoay quanh nghĩa ấy.
Thói là cách làm lặp đi lặp lại của cả một vùng cho tới lúc thành tự nhiên. Ở câu này, thói không mang nghĩa xấu như khi ta nói thói hư tật xấu, nó chỉ là tập quán đã quen. Đất với quê thì đứng song song, cùng chỉ một chỗ cư trú. Hai vế lặp một khuôn nên ý được nhấn hai lượt: đất nào cũng có phép của đất ấy, quê nào cũng có nếp của quê ấy.
Nghĩa bóng: nhìn cái nếp của nơi mình đến
Câu này nói với người ngoài là chính. Người sinh ra lớn lên tại chỗ thì cần gì ai nhắc, họ sống trong nếp ấy như cá trong nước. Lời dặn là dành cho người mới tới, người đi làm dâu làm rể, người tới làm ăn buôn bán.
Có hai ý. Một là đừng lạ: mỗi nơi một khác là chuyện thường, vì nếp nào cũng sinh ra từ đất đai, thời tiết, nghề nghiệp của chỗ ấy. Hai là đừng vội chê: cái mình thấy lạ chưa chắc đã vô lý, chỉ là mình chưa biết vì sao.
Sâu hơn nữa, câu này nhận rằng mỗi vùng có quyền giữ cái riêng của mình. Cùng mạch ấy còn có Nhập gia tuỳ tục, dặn cách xử sự khi bước vào nhà người.
Bài học rút ra
Một là khiêm tốn khi đến sau. Tới chỗ mới thì việc đầu tiên là ngó, là hỏi, chứ chưa phải góp ý. Người ta sống với nếp ấy mấy đời, mình mới tới vài tháng đã đòi sửa thì khó ai nghe.
Hai là hiểu trước, đánh giá sau. Nhiều tục lệ thoạt nhìn rườm rà mà có cái gốc rất thực; biết được gốc rồi thường thấy nó hợp lý hơn mình tưởng.
Ba là điều ít ai nói ra: tôn trọng lề thói không phải là nhận hết. Có thói quen đã lỗi thời hoặc gây hại, và chính người trong cuộc nhiều khi cũng muốn bỏ. Khác nhau nằm ở cách làm — muốn đổi một nếp cũ thì phải là người đã được nơi ấy tin, chứ không phải người vừa đặt chân đến đã lớn tiếng.
Chuyện thường gặp hôm nay
Rõ nhất là chuyện làm dâu làm rể. Mỗi nhà một nếp: giỗ chạp làm to hay làm gọn, con cháu xưng hô ra sao, tiền nong ai giữ. Người mới về chịu khó hỏi rồi làm theo trong buổi đầu thì êm hơn nhiều so với người lập tức đòi làm theo ý mình.
Thứ nữa là đi làm ở nơi mới. Cơ quan nào cũng có mấy quy tắc không viết ra: ai nói trước trong cuộc họp, việc gấp thì báo cho ai, góp ý thẳng tới đâu là vừa. Nắm được mấy điều đó nhiều khi quan trọng chẳng kém tay nghề.
Đôi lời về câu này
Đây là lời truyền miệng, không rõ có từ bao giờ, không ai đứng tên. Nên xem là kinh nghiệm để tham khảo chứ không phải chân lý, vì lề thói nào cũng đổi theo thời. Có những lệ làng ngày trước nay đã bỏ hẳn, và bỏ là phải: lệ khao vọng bắt người mới có chút danh phận phải mở cỗ mời cả làng, lệ phạt vạ bằng mâm cỗ, hay lệ cỗ bàn kéo dài mấy ngày liền khiến nhà có việc phải đi vay mượn. Nay phần lớn nơi đã rút gọn, ai cũng nhẹ người. Tôn trọng cái nếp là đúng, nhưng nếp nào làm khổ người thì cũng nên bàn nhau mà sửa, và sửa từ trong ra thì mới bền.
