Con dao trong bếp cắt được đủ thứ, riêng cái chuôi của chính nó thì chịu. Ông bà nhìn ra cái nghịch lý nho nhỏ ấy rồi đúc thành câu “Dao sắc không gọt được chuôi”.
Nghĩa đen: lưỡi không với tới chuôi
Con dao có hai phần: lưỡi để cắt, chuôi để cầm. Dao sắc thì gọt tre, vót nan, thái thịt, chặt xương, việc gì trong nhà cũng làm được.
Nhưng cái chuôi của nó thì nó không đụng tới. Lưỡi với chuôi liền một khối, lưỡi không thể quay ngược lại mà gọt phần thân mình. Muốn sửa cái chuôi cho vừa tay, phải mượn con dao khác, hoặc nhờ bàn tay người thợ với đồ nghề khác. Chuyện hiển nhiên đến mức không ai cãi được.
Nghĩa bóng: ai cũng có chỗ bí với chính mình
Lớp nghĩa hay gặp nhất: giỏi tới đâu cũng có việc không tự gỡ được cho mình hay cho người trong nhà mình. Ông thầy thuốc chữa cho cả xóm mà bệnh trong nhà lại lúng túng. Người đứng ra hoà giải cho bao nhiêu đám lại bế tắc với chuyện vợ chồng con cái mình.
Lớp thứ hai: càng ở gần càng khó nhìn cho tỉnh. Việc của người ta thì mình đứng ngoài, thấy rõ mồn một. Việc của mình thì mình vừa là người trong cuộc vừa là người xử, tình cảm xen vào, con mắt mờ đi.
Lớp thứ ba nhẹ nhàng hơn, gần như một lời an ủi: không tự lo được cho mình ở một chuyện nào đó không có nghĩa là mình kém. Đó là cái giới hạn tự nhiên, y như con dao dù sắc vẫn không với tới cái chuôi. Ý này gần với câu Bụt chùa nhà không thiêng: cái ở sát bên thường bị xem nhẹ.
Bài học và cách dùng hôm nay
Thứ nhất là biết nhận chỗ bí của mình. Người có nghề hay mắc tật tưởng mình xoay được mọi thứ. Có những việc mình không nên tự xử, không phải vì thiếu tài mà vì đứng quá gần. Nhận ra sớm thì đỡ vỡ.
Thứ hai là biết mở lời nhờ. Con dao cần một con dao khác, người cần một con mắt khác. Nhờ bạn đọc lại tờ trình, nhờ đồng nghiệp soát hộ bản tính toán — mấy việc ấy chẳng hạ thấp ai, mà nghề nghiêm túc nào cũng có khâu kiểm tra chéo như thế. Trong nhà cũng vậy: cha mẹ nói mãi con không nghe, người ngoài nói một câu con lại thấm; nhờ một người thân đáng tin nói giúp không phải là thua, mà là chọn đúng con dao cho đúng việc.
Thứ ba là bớt khắt khe. Thấy người giỏi giang mà rối chuyện riêng thì đừng vội mỉa; mình rơi vào cảnh ấy cũng đừng dằn vặt. Điều nên làm là kiếm lấy vài người dám nói thẳng với mình mà không sợ mất lòng.
Những câu cùng ý
- Bụt chùa nhà không thiêng — cái ở gần thường bị coi nhẹ.
- Đi hỏi già, về nhà hỏi trẻ — biết tìm đúng người mà hỏi.
- Thuốc đắng dã tật, sự thật mất lòng — lời thẳng khó nghe nhưng cần.
- Một cây làm chẳng nên non, ba cây chụm lại nên hòn núi cao — sức một người có hạn.
Đôi lời về câu này
Câu này là lời truyền miệng trong dân gian, không rõ ai nói đầu tiên, cũng không gắn với mốc nào. Cứ xem là kinh nghiệm để tham khảo, đúng sai còn tuỳ thời, tuỳ việc. Chẳng hạn cái ý bó tay hoàn toàn với việc của mình nay đã nhẹ bớt: người viết có thể để bản nháp qua vài hôm rồi đọc lại bằng con mắt lạ, người hay nói vấp có thể ghi âm buổi nói của mình mà nghe lại. Mấy cách tự soi ấy không thay được con mắt người ngoài, nhưng đã gọt được kha khá phần chuôi mà xưa kia đành chịu.
Ảnh minh hoạ: Strangeeye 294 — giấy phép CC BY 3.0, qua Wikimedia Commons.
