Con dao dùng lâu thì cùn, muốn dùng tiếp phải đem ra mài. Từ chuyện quen thuộc trong bếp ấy, ông bà đúc thành câu “Dao có mài mới sắc, người có học mới nên”.
Nghĩa đen: chuyện con dao trong nhà
Dao mới mua thì sắc. Thái ra thái vào vài tháng, lưỡi mòn dần, cắt miếng thịt cũng thấy nặng tay. Muốn sắc lại thì phải ngồi xuống, đổ ít nước lên hòn đá mài, kéo qua kéo lại cho đúng độ nghiêng. Việc ấy mỏi tay, chói tai, mà không làm thì chịu: dao có tự sắc lại bao giờ đâu.
Vế sau đặt người vào đúng chỗ con dao. “Có học mới nên” là phải qua học hành mới nên người, nên nghề, nên thân — chữ “nên” chỉ cái trạng thái đã hoàn chỉnh, đã đứng vững được. Hai vế cùng một khuôn, nghe một lần là thấy chuyện học của người cũng tất nhiên như chuyện mài của dao.
Nghĩa bóng: không mài thì cùn
Ví người với con dao, ông bà ngầm nói rằng cái tài của một người không phải thứ có sẵn rồi giữ nguyên mãi. Dao tốt tới đâu, bỏ xó không mài cũng thành vô dụng. Người sáng dạ tới đâu, không học cũng cùn đi lúc nào không hay.
Có một chỗ ít ai để ý: mài là bớt đi chứ không phải thêm vào. Mỗi lượt mài, một phần thép bị bào mất để lộ ra cái lưỡi. Học cũng vậy, không chỉ nhét thêm điều mới mà còn phải chịu bỏ bớt cách nghĩ cũ đã hết dùng. Bỏ cái mình đã quen nhiều khi còn khó hơn học điều lạ.
Bài học và cách dùng hôm nay
Trước hết, cái nghề phải giữ đều chứ không phải lấy được một lần rồi thôi. Nhiều người học rất chăm cho tới lúc cầm tấm bằng rồi buông; vài năm sau nghề đổi, máy móc đổi, mới giật mình thấy mình đã cùn. Con dao trong bếp có bao giờ được mài một lần cho cả đời đâu.
Sau nữa, thấy khó là chuyện bình thường. Lúc nản nhất là lúc đã bỏ nhiều công mà chưa thấy mình khá lên, và người bỏ cuộc thường bỏ đúng chỗ ấy.
Cuối cùng, phải mài cho đúng cách. Kéo sai độ nghiêng thì càng mài lưỡi càng hỏng. Học mà cắm cúi làm đi làm lại một lối sai thì công sức chỉ đắp thêm cho cái sai. Vì thế mới cần người chỉ bảo, cần dám sửa từ gốc. Dạy con cũng vậy: cho đứa nhỏ đứng xem mài một con dao cùn thành sắc, nó hiểu chuyện kiên trì nhanh hơn mọi lời khuyên.
Những câu cùng ý
- Có công mài sắt có ngày nên kim — cũng chuyện mài, nhấn vào sự bền bỉ.
- Dốt đến đâu học lâu cũng biết — chịu khó thì bù được cho tư chất chậm.
- Muốn biết phải hỏi, muốn giỏi phải học — hai việc không thể bỏ.
- Không thầy đố mày làm nên — muốn mài đúng cách thì phải có người chỉ.
Đôi lời về câu này
Đây là lời truyền miệng của người xưa, không rõ ai đặt ra, cũng không gắn với chuyện hay người nào. Ta nên xem như một kinh nghiệm để tham khảo, có chỗ đúng có chỗ đã khác đi theo thời. Ngay hình ảnh gốc cũng đang mờ dần: nhiều nhà bây giờ dùng dao thép không gỉ, cùn thì mua con khác cho nhanh, hòn đá mài cất đâu mất, nên trẻ con lớn lên ở phố nghe câu này có khi chẳng hình dung nổi. Cái lõi thì vẫn còn nguyên: không ai sắc bén mãi nếu không chịu mài.
