Tiếng trống trong làng xưa là hiệu lệnh chung: trống gọi họp, trống báo cháy, trống thúc hội, trống điểm canh. Người xưa lấy ngay chuyện cái trống mà đặt nên một câu chê rất nặng — đánh trống bỏ dùi — dành cho hạng người khởi xướng một việc rồi phủi tay.
Hồi trống dở dang
Dùi là thứ không thể thiếu của cái trống. Trống to đến mấy, treo ở đình làng uy nghi đến mấy, mà thiếu cái dùi thì cũng chỉ là một khối gỗ bọc da nằm im. Người cầm dùi vì thế là người giữ quyền phát hiệu lệnh, và cũng là người phải ở lại bên trống cho tới khi hồi trống trọn vẹn.
Câu này vẽ ra một cảnh trái khoáy: có người nổi trống lên, cả làng nghe tiếng bỏ dở việc chạy tới, rồi người ấy quăng dùi đi mất. Tiếng trống đã gọi được người, nhưng chẳng còn ai ở đó nói cho biết gọi làm gì. Việc nửa vời này không chỉ vô ích cho người làm, mà còn kéo bao nhiêu người khác vào chỗ dở dang.
Khởi xướng rồi phủi tay
Từ hình ảnh ấy, dân gian dùng câu này để chỉ kiểu người phát động một việc, hô hào một chủ trương, rồi bỏ mặc không ngó tới phần sau. Cái bị chê không phải là tài kém, mà là không nhận trách nhiệm về cái mình đã tạo ra.
Nhiều người hay lẫn câu này với đầu voi đuôi chuột, nhưng hai câu nhấn hai chỗ khác nhau. “Đầu voi đuôi chuột” nói về cỡ việc: mở màn rầm rộ mà kết thúc lèo tèo. Còn câu đang bàn nói về chỗ đứng của người khởi xướng: đã có quyền gióng lên hiệu lệnh thì kèm theo là bổn phận ở lại tới cùng. Nặng hơn nữa thì dân gian có câu đem con bỏ chợ, cấu trúc y hệt: tạo ra một tình thế rồi để người khác gánh.
Bài học và chuyện đời nay
Thứ nhất, khởi xướng thì đi kèm trách nhiệm. Càng nhiều người bị lời hô hào của ta làm cho chuyển động, ta càng nợ họ một cái kết.
Thứ hai, cái giá của sự bỏ dở không chỉ mình ta trả. Cái mất lớn nhất là thời gian và lòng tin của những người đã bỏ việc riêng chạy tới. Lần sau trống có nổi lên, chẳng còn mấy ai buồn ra khỏi nhà.
Thứ ba, đừng khởi sự khi chưa nghĩ ra đoạn kết. Ở cơ quan, cách chữa nằm ngay lúc tan họp: mỗi việc phải có một cái tên người kèm một cái hạn.
Đôi lời về câu này
Đây là lời ông bà truyền miệng, không có tài liệu nào ghi rõ ra đời khi nào, cũng đừng gán cho câu chuyện lịch sử nào. Cứ nghe để tham khảo, vì câu nào cũng có chỗ đúng chỗ sai tuỳ thời.
Chỗ nay đã khác là chuyện dừng giữa chừng. Ngày xưa việc làng đã trót nhận thì phải theo cho hết, ai buông ra là mang tiếng cả đời. Bây giờ nhiều nơi làm việc theo nhóm, có bàn giao, có sổ ghi việc để người sau đọc là tiếp được ngay. Người thấy mình không kham nổi mà nói sớm rồi giao lại tử tế thì không hề đáng chê. Cái đáng chê vẫn nguyên như xưa: nổi trống gọi người rồi lặng lẽ biến mất, không một lời.
Ảnh minh hoạ: Alexkom000 — giấy phép CC BY 4.0, qua Wikimedia Commons.
