Trong cách ăn ở của người Việt, ít có câu nào vừa rộng lượng vừa tỉnh táo như câu đánh kẻ chạy đi, không ai đánh người chạy lại. Nó vừa là lời xin cho người lỡ mắc lỗi, vừa là lời nhắc người đang cầm roi.
Hai kiểu chạy khác hẳn nhau
Câu này dựng lên một cảnh rất cụ thể: có người phạm lỗi bị đuổi đánh. “Kẻ chạy đi” là người cắm đầu bỏ chạy, càng xa càng tốt, quyết không dừng, không nhận. Còn “người chạy lại” là người đã chạy được một quãng rồi mà quay đầu, tự tìm về phía người đang giận mình.
Chỉ khác nhau chữ “đi” với chữ “lại”, mà hai con người ấy khác hẳn. Người quay lại là người tự đặt mình vào chỗ có thể bị đòn. Việc ấy cần gan hơn nhiều so với chạy trốn. Bởi vậy người xưa mới bảo: cây roi giơ lên rồi cũng phải hạ xuống.
Bao dung với người biết quay đầu
Hiểu rộng ra, câu này dạy lòng bao dung có điều kiện, mà điều kiện chính là sự hối lỗi thật lòng. Người đã nhận ra cái sai, đã chịu quay về, thì trút thêm giận lên họ cũng chẳng ích gì. Trách phạt vốn để người ta sửa; khi người ta đã bắt đầu sửa thì việc trách đã xong phần của nó.
Câu cũng ngầm nói rằng bao dung không phải dễ dãi. Vế đầu vẫn giữ nguyên chữ “đánh” cho kẻ chạy đi. Cái được tha dành cho người dám nhìn thẳng vào lỗi của mình, chứ không dành cho kẻ tìm mọi cách chối. Mấy câu cùng mạch như chín bỏ làm mười hay nhân vô thập toàn cũng nghiêng về phía hoà giải hơn là trừng phạt.
Bài học và chuyện đời nay
Thứ nhất, phải chừa cho người phạm lỗi một đường về. Ai lỡ sai mà bị dồn đến cùng thì chỉ còn cách chạy tiếp, sai tiếp, có khi sai nặng hơn để che cái sai cũ.
Thứ hai, tha thứ không có nghĩa là xoá sạch hậu quả. Tha là thôi trách móc, thôi nhiếc mắng, chứ không phải bỏ qua phần phải đền, phải làm lại cho đúng. Hiểu lệch chỗ này thì lòng tốt hoá ra dung túng.
Trong nhà, đứa trẻ làm vỡ bát mà tự thú thì nên khen cái thật thà trước, nhắc nhở sau. Lần nào nhận lỗi cũng bị mắng nặng hơn thì lần sau nó học cách giấu, mà cái giấu ấy mới đáng lo.
Đôi lời về câu này
Đây là lời ông bà truyền miệng, không rõ xuất xứ, cũng không gắn với chuyện lịch sử nào kiểm chứng được. Cứ nghe để tham khảo, đừng đem ra làm luật, vì có chỗ đúng có chỗ đã khác tuỳ thời.
Chỗ nay đã khác nằm ở chữ “đánh”. Ngày xưa, đánh đòn là cách dạy quen thuộc trong nhà, ngoài lớp. Bây giờ trường học đã bỏ hẳn roi vọt, và người lớn cũng không được lấy roi vọt ra xử một lỗi lầm. Cái còn nguyên giá trị là chỗ phân biệt: người ngoan cố thì khác, người biết quay lại thì khác. Còn cách xử thì đã đổi, không phải cứ nhắc câu này là được phép nhấc roi lên.
