Hễ có ai bàn chuyện làm cho ra lẽ, cho đúng phép tắc là ta lại nghe bốn chữ danh chính ngôn thuận. Câu quen đến mức nhiều người nói rất trơn mà ít khi dừng lại hỏi từng chữ nghĩa là gì.
Bốn chữ, bốn nghĩa
Danh là tên gọi, là cái tư cách mà một người mang khi đứng ra làm việc gì. Chính là ngay, là thẳng, là đúng chỗ; cũng là chữ chính trong “chính trực”, “chính đáng”. Vậy danh chính là cái tư cách ấy đứng ngay ngắn, không mạo, không gán ghép.
Ngôn là lời nói. Thuận là xuôi, là hợp lẽ. Ngôn thuận tức lời nói ra nghe xuôi tai, người nghe không thấy vướng ở đâu.
Ghép lại: tư cách đứng ngay thì lời nói mới xuôi. Người xưa không bảo “lời hay thì việc thành”, mà nói rất chặt: muốn lời có sức, trước hết xét xem mình lấy tư cách gì mà nói.
Sức nặng của lời nằm ở tư cách người nói
Điều câu này thật sự muốn nói là chuyện lòng tin. Cùng một câu, phát ra từ người có tư cách nói thì người nghe gật đầu; phát ra từ người không có tư cách thì người nghe hỏi ngược lại ngay: anh là ai mà nói chuyện đó?
Ta thấy điều ấy mỗi ngày. Trưởng nhóm nhắc việc thì cả nhóm làm theo, một người ngang hàng nhắc y hệt lại dễ gây khó chịu. Không phải câu nói khác nhau, mà cái danh đứng sau câu nói khác nhau.
Nhưng cái danh người xưa nói tới không chỉ là chức, mà là sự tương xứng giữa vai và cách sống. Người làm cha mà sống không ra cha thì lời dạy con cũng nhẹ đi. Mấy câu quen như chiếc áo không làm nên thầy tu hay nói có sách, mách có chứng cũng nằm trong mạch đó.
Bài học và chuyện đời nay
Thứ nhất, trước khi mở lời hãy tự hỏi mình đứng ở đâu. Góp ý là tốt, nhưng góp vào phần việc mình không có trách nhiệm, chẳng ai nhờ, thì lời hay mấy cũng dễ bị nghe thành xen vào chuyện người ta.
Thứ hai, việc gì cũng nên làm cho rõ ràng ngay từ đầu. Ranh giới trách nhiệm mập mờ là mảnh đất của cãi vã về sau. Trong nhà cũng vậy: chuyện tiền nong, đất cát giữa anh em nói rõ từ sớm thì giữ được tình, chứ không phải làm mất tình.
Đôi lời về câu này
Bốn chữ này vào tiếng ta từ sách vở rồi thành lời truyền miệng thường ngày. Cứ nghe để tham khảo, đừng coi là khuôn cứng, vì có chỗ đúng có chỗ đã khác tuỳ thời.
Chỗ khác rõ nhất là ở chuyện đôi lứa. Ngày trước, người ta bảo chưa cưới hỏi đủ lễ thì chưa danh chính ngôn thuận, và cái nhìn ấy đè nặng lên không ít nhà nghèo không lo nổi đám cưới. Bây giờ tờ đăng ký kết hôn mới là chỗ dựa cho quyền lợi hai người và cho con cái, còn mâm cỗ to nhỏ thế nào thì tuỳ sức từng nhà.
Ảnh minh hoạ: Khuyết danh — giấy phép CC BY-SA 3.0, qua Wikimedia Commons.
