Khuyên mãi mà người kia vẫn dửng dưng, ta hay buông một câu: đàn gảy tai trâu. Câu ngắn, hình ảnh thì buồn cười, nhưng đằng sau là cả một chuyện đáng nghĩ về việc nói với ai và nói thế nào cho có ích.
Hình ảnh trong câu nói
Nghĩa đen dễ hình dung: có người ôm đàn ra gảy ngay bên tai con trâu. Tiếng đàn hay đến mấy, trâu vẫn thản nhiên nhai cỏ, phe phẩy đuôi đuổi ruồi. Nó chẳng ghét tiếng đàn, cũng chẳng thích, đơn giản là nó không nghe ra thứ âm thanh ấy.
Chỗ đắt là người xưa chọn con trâu chứ không phải con nào khác. Trâu gần gũi, hiền lành, có ích, trong nhà nông còn được quý như của cải. Nhưng cái tài của trâu là cày ruộng, kéo xe, chứ không phải nghe nhạc. Đem đàn ra gảy cho trâu nghe chẳng làm trâu kém đi, chỉ làm người gảy phí công.
Nói điều hay với người không tiếp nhận
Câu này chỉ cảnh một người bày tỏ điều hay lẽ phải, chia sẻ một hiểu biết sâu, mà người nghe không tiếp nhận gì cả. Có thể vì họ chưa biết gì về chuyện đó, có thể vì họ không quan tâm, cũng có thể vì họ đã đóng lòng lại từ trước.
Giọng của câu nghiêng về chê, và mũi nhọn nhắm vào người nghe. Người buông câu này thường đang bực, pha chút bất lực.
Nhưng ngẫm kỹ thì câu còn một tầng nữa mà ít ai để ý: nó nói cả về sự vụng của người gảy đàn. Đàn hay đến mấy mà chọn nhầm chỗ ngồi nghe thì buổi ấy vẫn hỏng. Trước khi trách con trâu không biết nghe, cũng nên hỏi vì sao mình lại vác đàn ra giữa đồng mà gảy.
Đừng vội đổ lỗi cho người nghe
Đây là chỗ cần nói cho rõ. Rất nhiều lần lỗi không nằm ở người nghe kém, mà ở người nói chọn sai cách nói. Cùng một điều, người thầy giỏi diễn đạt sao cho học trò yếu cũng hiểu; người kém tài nói mãi không ai theo kịp rồi quay ra trách người khác dốt.
Cũng phải chọn đúng lúc mà nói. Người đang giận, người đang mệt, người đang bận cả đống việc — nói với họ lúc ấy chỉ tốn lời, có khi còn sinh chuyện. Biết chờ cũng là một phần của việc nói cho khéo.
Và đừng vội dán nhãn cho ai. Gọi người ta là “tai trâu” thì hả giận thật, nhưng khép luôn cửa nói chuyện về sau. Nhiều người không phải không hiểu, mà là chưa hiểu, hoặc hiểu theo cách khác. Bác thợ không nghe ra cái hay của bản nhạc vẫn có thể là tay cừ nhất trong nghề của bác.
Mấy câu cùng ý
- Nước đổ đầu vịt — nói bao nhiêu cũng trôi tuột, nghe xong quên ngay.
- Nước đổ lá khoai — cùng ý trên, nhấn vào sự vô ích của lời khuyên.
- Nói phải củ cải cũng nghe — vế ngược lại: nói đúng và khéo thì đến vật vô tri cũng xuôi.
- Biết thì thưa thốt, không biết thì dựa cột mà nghe — nhắc người nói lượng sức mình.
Đôi lời về câu này
Đây là lời ông bà truyền miệng, dùng qua nhiều đời, không rõ ai đặt ra đầu tiên. Nghe để tham khảo thôi, đừng lấy làm cái nhãn dán lên người khác, vì câu nào cũng có chỗ đúng chỗ sai tuỳ thời.
Chỗ nay đã khác thấy rõ trong nhà. Ngày trước, cha mẹ giảng một hồi mà con không thấm thì coi như con hư, con chậm; ít ai nghĩ khác. Bây giờ nhà trường đã biết có đứa trẻ khó nghe, khó tập trung, có đứa học bằng mắt chứ không học bằng tai, và đổi cách dạy thì các cháu tiến ngay. Cùng một cảnh “gảy đàn mà trâu không nghe”, người xưa đổ cho tai trâu, còn nay ta biết nhìn lại cây đàn và chỗ ngồi trước đã.
Ảnh minh hoạ: Alexkom000 — giấy phép CC BY 4.0, qua Wikimedia Commons.
