Có những câu vừa là lời động viên, vừa là lời cảnh báo, tuỳ bụng người nói. Đâm lao phải theo lao là một câu như thế. Nó nói về cái thế của người đã bắt tay vào việc, khi đường lùi đã khép lại sau lưng.
Cây lao đã rời tay
Lao là thứ vũ khí dài, đầu nhọn, người xưa dùng để phóng vào con mồi khi đi săn hoặc đâm cá. Khác với cái gậy nắm chắc trong tay, cây lao khi đã phóng đi là đã rời khỏi tầm với. Nó bay theo hướng đã nhắm, và người phóng không có cách nào gọi nó quay lại.
Thế nên sau cú đâm chỉ còn một lối đi hợp lẽ: chạy tới theo hướng ấy mà giữ lấy con mồi. Đứng yên hay quay đầu chạy thì mất cả mồi lẫn lao.
Đã trót thì phải cho trót
Từ cảnh săn bắn, dân gian mượn câu này để nói chuyện làm ăn, chuyện ăn ở. Nó chỉ tình huống một người đã ra tay, đã hứa, đã bỏ vốn hoặc đã trót nói ra lời. Từ giây phút đó, bỏ dở lại tốn kém hơn đi tiếp.
Câu có hai mặt, nên dùng phải phân biệt cho kỹ. Mặt thứ nhất là lời khen tinh thần dứt điểm: đã nhận việc thì làm cho xong, đã hứa thì giữ. Mặt thứ hai là lời cảnh báo: người trót dấn vào một việc chưa tính kỹ sẽ bị cái đà cuốn đi, càng đi càng khó dừng.
Vì hai mặt ấy mà bài học lớn nhất lại nằm ở lúc trước khi phóng lao, chứ không phải sau khi phóng. Mấy câu gần nghĩa cũng nhắc chuyện ấy: bút sa gà chết nói về chữ ký đã đặt xuống, trót đưa chân nói về việc đã lỡ dấn vào.
Bài học rút ra
Thứ nhất, cân nhắc phải xong trước khi ra tay. Câu này ngầm bảo rằng lúc thật sự tự do là lúc cây lao còn nằm trong tay. Sau đó tự do co lại rất nhanh.
Thứ hai, đã bắt đầu thì đi cho tới. Bỏ ngang thường không đưa ta về vạch xuất phát mà đẩy ta xuống thấp hơn: công đã bỏ thành công cốc, người liên quan mất lòng tin, việc dở dang còn để lại đống phải dọn.
Thứ ba, phân biệt kiên trì với cố chấp. Có lúc cây lao đã phóng trượt hẳn, con mồi chạy mất từ lâu; chạy theo nữa chỉ tốn sức. Người khôn biết dừng khi việc đã hỏng, và không mượn câu tục ngữ để bào chữa cho thói cố đấm ăn xôi.
Chuyện đời nay
Trong việc làm ăn, câu này ứng vào những lời đã hứa với khách. Đã nhận đơn thì giao cho đủ, dù sau mới thấy giá tính hụt. Bài học không phải là bỏ đơn, mà là lần sau khảo giá cho kỹ trước khi gật đầu.
Với con cái, cha mẹ dạy được bằng những việc rất nhỏ: đã xin học lớp nào thì học cho hết khoá, đã nhận trực nhật thì làm cho xong. Trẻ hiểu sớm rằng lời hứa có sức nặng thì sau này sẽ cẩn thận hơn khi hứa.
Đôi lời về câu này
Đây là lời truyền miệng của người xưa, không rõ ai đặt, không gắn với tích truyện nào. Cứ nghe để tham khảo, đừng biến nó thành mệnh lệnh, vì có chỗ đúng có chỗ sai tuỳ thời.
Chỗ nay đã khác nằm ở việc bỏ ngang. Ngày xưa bỏ dở một việc gần như là hết đường: ruộng đã cấy, tiền đã ứng. Bây giờ nhiều việc có lối ra đàng hoàng — hợp đồng có điều khoản dừng, khoá học có thể bảo lưu, hàng bán có hạn đổi trả. Cứ nhắm mắt “theo lao” trong khi người ta đã mở sẵn một cửa dừng thì không phải là bền chí, mà là ngại nhận mình tính sai.
