Trong làng xóm ngày trước, đáng sợ không phải người nói thẳng vào mặt, mà là người cứ đi đi lại lại giữa hai nhà, mỗi nơi buông một câu. Thành ngữ đâm bị thóc chọc bị gạo sinh ra để gọi tên đúng hạng người ấy.
Hai cái bị và kẻ đứng giữa
Ngày xưa thóc gạo đựng trong bị, trong bồ, trong bao cói. Bị đan bằng cói hay bằng đay, chỉ cần một vật nhọn là thủng. Thóc gạo chảy ra, hao dần mà chủ nhà nhiều khi không hay, chỉ thấy tự nhiên vơi đi.
Câu nói dựng lên cảnh hai cái bị đặt cạnh nhau, một bị thóc, một bị gạo. Có kẻ đứng giữa, quay bên này thì đâm, quay bên kia thì chọc. Hắn chẳng lấy hạt nào cho mình, cũng chẳng đập vỡ cái gì. Hắn chỉ chọc cho cả hai cùng thủng, rồi bỏ đi.
Sống bằng việc làm người khác trở mặt
Câu này chỉ kiểu người chạy qua chạy lại giữa hai bên. Nói với bên này một câu, thuật lại cho bên kia một câu, câu nào cũng thêm thắt một chút, cho tới lúc hai bên nhìn nhau bằng con mắt khác. Nôm na là thói xúi bẩy, thọc mạch, hớt lẻo.
Cái khôn của họ là không bao giờ bịa hẳn. Họ kể chuyện có thật nhưng bỏ khúc đầu, đổi giọng ở khúc cuối, chêm hai chữ nhận xét vào giữa. Nghe câu nào cũng thấy xuôi, gộp lại thành một bức tranh méo. Đến khi hai bên đã giận nhau thì họ lui ra đứng ngoài, có khi còn tỏ ra tiếc rẻ.
Bài học và cách dùng hôm nay
Thứ nhất, hãy dè chừng chuyện đi vòng. Cái gì nghe qua miệng người thứ ba đều đã bị cắt gọt, dù người kể không cố ý. Chuyện đủ nặng để làm mình giận thì cũng đủ nặng để hỏi thẳng người trong cuộc. Một câu hỏi thẳng dập được cả tháng nghi kỵ.
Thứ hai, nhìn vào kết quả chứ đừng nhìn lời nói. Hạng người này bao giờ cũng ăn nói dễ nghe, ra vẻ đứng về phía người đang ngồi trước mặt. Muốn nhận ra thì cứ để ý: sau mỗi lần họ ghé qua, quan hệ giữa những người khác lại xấu đi một chút.
Thứ ba, soi lại chính mình. Ranh giới giữa kể chuyện cho vui với xúi bẩy mỏng hơn ta tưởng. Trước khi thuật lại lời của ai, thử hỏi: mình kể có đủ đầu đuôi không, và kể ra thì giúp được gì cho ai. Không giúp được ai mà chỉ khiến hai bên khó chịu thì thà im.
Mấy câu cùng ý
- Ném đá giấu tay — gây hại rồi lẩn mất, không dám nhận việc mình làm.
- Gắp lửa bỏ tay người — đẩy tội sang cho người vô can.
- Miệng nam mô bụng bồ dao găm — ngoài mặt hiền lành, trong bụng toàn ý hại.
- Nói có sách, mách có chứng — thuật chuyện người khác thì phải có căn cứ.
Đôi lời về câu này
Đây là lời ông bà truyền miệng, không rõ có từ đời nào, cũng chẳng ai đứng tên. Nghe để tham khảo là vừa, đừng lấy làm thước đo người.
Có chỗ nay đã khác. Ngày xưa cả xóm chung một cái ngõ, chuyện gì cũng phải qua miệng người trung gian, nên ai thích thêm thắt là làm hỏng được cả xóm. Bây giờ hai bên còn tin nhắn, còn nhóm chung để nói cho rõ đầu đuôi, nên kẻ hớt lẻo khó sống hơn xưa. Nhưng cũng vì thế mà một câu bị cắt xén, chụp lại rồi gửi đi thì lan nhanh gấp mấy lần, chứ không còn dừng trong luỹ tre làng nữa.
Ảnh minh hoạ: Strangeeye 294 — giấy phép CC BY 3.0, qua Wikimedia Commons.
