Nhà nào chắc cũng từng nghe bà, nghe mẹ nói câu “dãi nắng dầm mưa”. Bốn chữ ấy không kể việc nặng nhẹ, chỉ nói một điều: người ta ở ngoài trời, hứng trọn cả nắng lẫn mưa.
Bốn chữ ấy tả cái gì
“Dãi” là phơi mình giữa trời, không mái che, không bóng râm. Ta còn gặp chữ ấy trong “dãi dầu”, “dãi gió”. “Dầm” là ngâm lâu trong nước, ướt từ ngoài thấm vào trong, như “dầm mình”, “dầm sương”.
Hai chữ tả hai kiểu chịu đựng. Nắng thì rát da, khô người. Mưa thì lạnh, ướt, rã rời. Ghép cả hai lại là để nói người ấy chẳng tránh được thứ nào.
Nắng với mưa là hai đầu của thời tiết. Chịu được cả hai tức là chịu quanh năm, chẳng mùa nào được nghỉ. Đó là đời người cấy cày, người đi biển, người chạy chợ, người thợ xây.
Người xưa muốn nói gì
Từ hình ảnh ấy, câu nói chuyển sang chỉ một đời làm lụng cực nhọc, chịu đựng lâu dài để có miếng ăn, để lo cho người khác.
Nghĩa bóng luôn kèm một thái độ. Nói “mẹ dãi nắng dầm mưa nuôi con ăn học” là nói bằng giọng thương và kính. Chẳng ai dùng câu này để chê ai. Cái vất vả ở đây là vất vả chính đáng, do hoàn cảnh, do trách nhiệm.
Câu cũng gợi chuyện thời gian. Không ai nói dãi nắng dầm mưa cho một buổi chiều mưa, mà nói cho mấy chục năm, có khi cả đời. Mấy câu quen tai như “một nắng hai sương”, “bán mặt cho đất, bán lưng cho trời” hay “ăn quả nhớ kẻ trồng cây” cũng nằm chung một mạch ấy.
Bài học và chuyện đời nay
Điều thứ nhất là biết ơn. Bát cơm, tấm áo, mái nhà, thứ nào cũng có người đứng giữa trời làm ra. Người xưa nhắc vậy không phải để ai mang mặc cảm, mà để đừng coi mọi thứ là đương nhiên.
Điều thứ hai là bền bỉ quý hơn bùng nổ. Người dãi nắng dầm mưa chẳng làm được việc gì to tát trong một ngày, nhưng ngày nào họ cũng có mặt. Chính cái có mặt đều đặn ấy mới nuôi nổi một nhà qua mấy chục năm.
Điều thứ ba là đừng đo giá trị công việc bằng chỗ người ta ngồi làm. Anh giao hàng chạy dưới nắng bốn mươi độ, chị bán hàng rong đội mưa, bác quét đường lúc tờ mờ sáng — bốn chữ này ứng vào họ y nguyên. Nhận ra thế thì cách mình cư xử sẽ khác: một câu cảm ơn, một lời thông cảm khi hàng đến muộn vì mưa.
Đôi lời về câu này
Đây là lời ông bà truyền miệng, không rõ ai đặt ra, cũng chẳng có sách nào ghi ngày ghi tháng. Cứ nghe để tham khảo, đừng coi là khuôn phép đóng đinh, vì có chỗ đúng có chỗ đã khác đi tuỳ thời.
Chỗ khác rõ nhất là ở cái nếp chịu khó. Ngày trước, dầm mưa cả buổi là việc không có đường tránh. Bây giờ thì khác: có áo mưa tử tế, có nước mang theo, có ca làm đổi giờ để né lúc nắng gắt. Ai vẫn cố phơi mình giữa trưa hè cho ra vẻ chịu khó thì không còn đáng khen nữa. Cái đáng giữ của câu tục ngữ là lòng biết ơn, chứ không phải cái nếp coi thường sức mình.
Ảnh minh hoạ: Radek Kucharski — giấy phép CC BY 2.0, qua Wikimedia Commons.
