Khi so hai bản kế hoạch, hai món hàng hay hai cách làm mà thấy na ná nhau, người mình hay gói lại bằng bốn chữ: đại đồng tiểu dị. Câu gốc chữ Hán này ngắn nhưng chứa một lối nhìn đáng học: biết phân biệt đâu là chỗ lớn, đâu là chỗ nhỏ.
Nghĩa đen của từng chữ
Đại là lớn, là phần chính — chữ đại trong đại sự, đại lộ. Đồng là giống nhau — chữ đồng trong đồng hương, đồng ý. Tiểu là nhỏ, như trong tiểu tiết. Dị là khác, như trong dị biệt, dị bản.
Bốn chữ đối nhau từng cặp: đại đối tiểu, đồng đối dị. Nghĩa đen là chỗ lớn thì giống nhau, chỗ nhỏ thì khác nhau — về căn bản như nhau, chỉ vài chi tiết là lệch.
Cũng xin nói cho rõ: hai chữ đại đồng trong lối nói “thế giới đại đồng” là một cách dùng khác, đừng lẫn.
Nghĩa bóng: cũng chừng ấy cả
Câu này dùng để nhận xét rằng hai thứ thật ra không khác nhau bao nhiêu. Bảo “hai bản đề xuất này đại đồng tiểu dị thôi” tức là phần cốt lõi trùng nhau, chỉ khác cách trình bày hoặc vài con số.
Tuỳ chỗ mà câu mang hai giọng. Khi muốn hoà giải, nó là lời trấn an: khác nhau ít thôi, đừng cãi nữa. Khi muốn bác bỏ, nó là lời chê nhẹ: cũng chừng ấy cả, chẳng có gì mới. Nói thuần Việt thì có na ná như nhau, khác nhau cái vỏ.
Bài học và cách dùng hôm nay
Thứ nhất, nhìn vào cái chung để bớt cãi nhau. Nhiều cuộc cãi kéo dài chỉ vì hai bên chăm chăm nhìn chỗ khác nhau, trong khi phần lớn ý của họ trùng nhau. Người khéo nói được: ta thống nhất chín phần rồi, còn một phần này bàn tiếp.
Thứ hai thì ngược lại: đừng lấy bốn chữ ấy làm cớ để lười xem xét. Có khi cái tiểu dị mới là chỗ quyết định. Hai bản hợp đồng giống nhau chín mươi phần trăm, khác đúng một điều khoản phạt, mà điều khoản ấy đủ làm sạt nghiệp. Người làm nghề nghiêm túc không được phép nói “đại khái giống nhau cả”; các cụ đã dặn sai một ly, đi một dặm.
Thứ ba, biết trọng những khác biệt nhỏ. Cách bày mâm cỗ, lệ giỗ chạp mỗi nơi mỗi khác; xét cái lớn thì đều là lòng thành với tổ tiên, nhưng cái khác nhỏ ấy mới là hồn cốt của từng vùng. Người xưa dặn đất có lề, quê có thói.
Đôi lời về câu này
Đây là câu chữ Hán quen dùng, không rõ vào tiếng ta từ khi nào, cũng không gắn với điển tích nào. Nó là lời của người xưa truyền lại, nghe để tham khảo, đúng sai còn tuỳ thời.
Chỗ nay đã khác nằm ở chuyện so sánh. Ngày trước muốn dò hai bản giấy khác nhau ở đâu thì phải ngồi đọc từng dòng, mỏi mắt cả buổi, nên nói gọn “đại đồng tiểu dị” cho xong cũng dễ hiểu. Bây giờ đưa hai bản vào máy, vài giây là nó gạch đỏ hết chỗ lệch. Cái cớ “cũng chừng ấy cả” vì thế không còn đứng vững như xưa.
Ảnh minh hoạ: Jeff Caylor — giấy phép CC BY 2.0, qua Wikimedia Commons.
