Ra bãi biển lúc nước ròng, ta hay gặp hàng nghìn viên cát tròn xoe trên mặt bãi — dấu của con dã tràng, loài cua nhỏ vê cát suốt cả buổi. Rồi thuỷ triều lên, một con sóng tràn qua là mặt bãi phẳng lì. Cảnh ấy để lại cho tiếng Việt câu dã tràng xe cát biển Đông.
Nghĩa đen: con vật nhỏ và con sóng lớn
Dã tràng là loài cua nhỏ sống ở bãi cát ven biển. Khi kiếm ăn, nó vục cát vào miệng để lọc lấy chút mùn, phần cát thừa vê lại thành viên tròn rồi đùn ra ngoài.
Nhưng bãi nằm ngay mép biển. Thuỷ triều lên, sóng đánh vào, cả buổi làm lụng biến mất trong vài giây. Hôm sau con dã tràng lại bò ra, lại vê cát, lại bị sóng xoá. Ba chữ biển Đông càng làm rõ sự chênh lệch: một con vật bé xíu đứng trước cả một vùng biển.
Nghĩa bóng: công sức đổ sông đổ biển
Người xưa dùng câu này để chỉ những việc tốn nhiều công mà kết quả bằng không: dốc sức theo một đích quá xa sức mình. Người mình còn nói nước đổ lá khoai, đổ sông đổ biển — câu nào cũng thấy công sức trôi tuột đi.
Có hai sắc thái. Nói về người khác thì câu này thương nhiều hơn chê. Tự nói về mình sau một quãng thất bại thì nó chua chát. Cả hai đằng, cái đáng tiếc không phải sự lười — con dã tràng có lười đâu — mà là sự chăm chỉ đặt sai chỗ.
Bài học và cách dùng hôm nay
Chăm chỉ chưa đủ, còn phải chăm chỉ đúng chỗ. Trước khi lao vào, nên bỏ chút thời gian mà hỏi: việc này có gì đọng lại được không, hay sóng sẽ xoá sạch? Câu hỏi ấy tốn một buổi nhưng có khi cứu được mấy năm. Rồi phải biết dừng đúng lúc: con dã tràng không có lựa chọn, người thì có.
Nhưng đừng vội gọi mọi việc chưa ra kết quả là công dã tràng. Có những việc phần đọng lại nằm ở chính người làm: tay nghề, kinh nghiệm, sự hiểu mình. Ranh giới giữa uổng công và học phí nằm ở chỗ ta có ngồi xuống nhìn lại hay không. Người xưa cũng dặn có công mài sắt có ngày nên kim.
Đôi lời về câu này
Đây là lời truyền miệng của dân miền biển, không rõ có từ bao giờ. Nghe để tham khảo, đúng sai còn tuỳ thời.
Chỗ nay đã khác nằm ngay ở con dã tràng. Người xưa đứng trên bờ nhìn xuống, tưởng nó đang cố xây cái gì rồi bị sóng phá. Thật ra nó vê cát là để ăn: mỗi viên tròn kia là dấu nó đã lọc xong một miệng mùn. Sóng xoá đi thì nó chẳng mất gì, hôm sau lại có bãi sạch mà làm tiếp. Hoá ra con vật bị đem ra làm gương cho sự uổng công lại là con làm ăn có lãi nhất bãi.
Ảnh minh hoạ: Radek Kucharski — giấy phép CC BY 2.0, qua Wikimedia Commons.
