Người xưa thề thốt hiếm khi viện tới trời đất. Họ hay chỉ vào một vật quanh mình rồi lấy đó làm chuẩn:
Đá mòn nhưng dạ chẳng mòn
Tào Khê nước chảy hãy còn trơ trơ
Nghĩa đen: nước, đá và thời gian
Trong tầm mắt người xưa, đá là thứ cứng và bền bậc nhất. Nhưng ai sống gần sông suối cũng biết: nước chảy mãi thì đá cũng phải mòn — không mòn trong một mùa, mà mòn qua nhiều đời người.
Dạ là lòng, là bụng dạ — chỗ chứa tình cảm theo cách nói của người mình. Trơ trơ là vẫn nguyên như cũ, không suy suyển.
Câu sau hiểu hai cách đều hợp: dòng Tào Khê chảy đã bao lâu mà tảng đá kia vẫn trơ ra đó; hoặc dòng nước ấy vẫn chảy y như xưa, không cạn. Tào Khê nằm ở đâu thì không nên khẳng định, mỗi nơi nói một khác — chỉ cần biết nó chảy mãi là đủ.
Nghĩa bóng: lấy vật bền nhất ra mà so
Lời thề ở đây dựng rất khéo. Người hát không nói “anh sẽ thương em mãi mãi” — câu ấy trống, chẳng ai đo được. Họ đặt lòng mình cạnh một khối đá và một dòng nước, những thứ ai cũng biết là bền.
Vế đối đá mòn — dạ chẳng mòn vì thế rất mạnh. Nó thừa nhận trước rằng mọi thứ trên đời đều hao mòn, kể cả thứ cứng nhất, rồi nhận về mình đúng một ngoại lệ: tấm lòng. Chữ trơ trơ cũng đáng để ý: nó không êm ái chút nào, nó gợi cái gì lì lợm, gan góc. Giữ lòng qua nhiều năm không phải chuyện thơ mộng, mà là chuyện của sự lì — cứ đứng đó, mặc nước chảy qua.
Bài học và cách dùng hôm nay
Thời gian bào mòn mọi thứ, nên thuỷ chung không tự nhiên mà có, nó là một sự chống chọi. Tình cảm để mặc đấy thì nhạt dần, giống đá để mặc dòng nước thì mòn dần.
Câu này hợp nhất với những cuộc hôn nhân dài. Sau vài chục năm, cái làm nên hạnh phúc không còn là những rung động ban đầu — thứ ấy mòn thật — mà là thói quen chăm nhau, chờ nhau ăn cơm. Nó cũng đúng với người chăm cha mẹ già ốm nhiều năm: ở đó chẳng có gì lãng mạn, chỉ có sự lì lợm hằng ngày.
Đôi lời về câu này
Đây là ca dao truyền miệng, không rõ có từ bao giờ. Nghe để tham khảo, đừng lấy làm thước đo cho mọi nhà; đúng sai còn tuỳ thời.
Chỗ nay đã khác là ở chữ trơ trơ. Thuở trước, cứ ở lại cho đến cùng là được cả làng khen. Bây giờ người ta hiểu thêm: bền lòng không có nghĩa là nhắm mắt chịu đựng. Có những cuộc sống chung mà một bên bị hành hạ, cố giữ chỉ khổ cả hai; buông ra tử tế còn hơn. Câu ca dao là lời thề của hai người còn thương nhau, không phải cái cùm buộc ai ở lại.
Ảnh minh hoạ: Khuyết danh — giấy phép CC BY-SA 3.0, qua Wikimedia Commons.
