Kho tục ngữ Việt không thiếu câu ấm áp về tình người. Nhưng cũng có câu chua chát, và “Cứu vật vật trả ơn, cứu nhân nhân trả oán” là một trong số đó. Câu này thường được thốt ra sau một lần bị phụ bạc.
Nghĩa đen: hai vế đối nhau chan chát
Cứu vật là cứu con vật — con chim gãy cánh, con chó bị thương, con rắn mắc bẫy. Vật trả ơn là con vật ấy về sau quay lại đền đáp.
Cứu nhân là cứu người lúc nguy khốn: kéo lên khỏi dòng nước, cho ăn khi sắp chết đói, che chở khi bị truy đuổi. Nhân trả oán là người được cứu chẳng những không biết ơn mà còn quay lại hại chính ân nhân.
Hai vế dựng song song, đối rất chặt: cùng một việc cứu, cùng một chữ trả, mà kết quả ngược hẳn nhau. Nghe một lần là nhớ, mà nhớ thì thấy nhói.
Nghĩa bóng: câu nói ra từ một vết thương
Phải nói ngay cho rõ, vì đây là chỗ dễ hiểu lệch nhất: câu này không phải lời khuyên đừng giúp người. Nó là tiếng kêu của một người từng bị vong ân, đúc thành lời cho đời sau giật mình. Ai đem nó ra làm cớ để khoanh tay là dùng sai hẳn ý người xưa.
Vì sao dân gian thấy con vật đáng tin hơn ở điểm này? Bởi con vật chỉ có bản năng: nhớ ai cho nó sống thì quấn quýt lấy người đó. Người thì phức tạp hơn nhiều, có sĩ diện, có lợi ích, có ganh tị. Có kẻ được cứu xong lại thấy nhục vì bị nhìn thấy lúc mình yếu nhất, rồi đâm ra ghét chính ân nhân. Đó là góc tối mà con vật không có.
Hiểu như vậy thì câu tục ngữ không dạy ta khinh người, chỉ nhắc rằng lòng biết ơn không sẵn có ở mọi người. Đã là một nết tốt thì có người có, có người không.
Bài học và cách dùng hôm nay
Thứ nhất, giúp người thì giúp bằng lòng nhẹ. Cứu ai mà trong bụng đã tính chuyện được đền đáp thì chỉ một lần bị bội bạc là gãy. Giúp vì thấy việc đó nên làm thì dù người kia quay lưng, phần mình vẫn bình thản. Người xưa gọi đó là làm phúc, không phải cho vay.
Thứ hai, tốt bụng phải đi kèm tỉnh táo. Có những kiểu giúp cần cân nhắc: đứng ra bảo lãnh nợ nần, dính vào tranh chấp của người khác, che giấu một việc sai.
Chuyện cho vay tiền là ví dụ gần nhất: chỉ cho vay khoản mình chấp nhận mất được, nói rõ ràng ngay từ đầu, và đừng lấy món tiền ấy làm dây ràng buộc về sau. Giúp thì vẫn giúp, nhưng chọn cách giúp không đặt mình vào thế nguy.
Thứ ba, đừng lấy một lần bị phụ bạc mà kết luận cả loài người. Khép lòng lại sau một lần bị đau thì mất nhiều hơn được: tự tước đi cơ hội gặp những người tử tế còn lại.
Những câu cùng ý
- Ăn cháo đá bát — chê thẳng kẻ hưởng ơn xong quay lại phụ bạc.
- Nuôi ong tay áo — cưu mang phải kẻ về sau quay lại hại mình.
- Uống nước nhớ nguồn — mặt sáng của đạo lý, nhắc ta sống ngược lại với những thói trên.
Đôi lời về câu này
Đây là lời truyền miệng dân gian, không rõ ai đặt. Nghe để tham khảo thôi, đừng coi là phán quyết về lòng người. Bằng chứng nằm ngay trong kho tục ngữ: nếu vong ân là chuyện thường tình thì đã chẳng cần lắm câu dạy nhớ ơn đến thế. Đúng sai còn tuỳ thời.
Chỗ nay đã khác thì thấy rõ ở chuyện cứu người ngoài đường. Thuở trước, ai đưa người bị nạn về nhà mà người ấy trở mặt đổ vạ thì chẳng có gì làm chứng, một lời vu là thành kẻ gây hoạ. Bây giờ đường sá có máy ghi hình, giấy tờ ở nhà thương ghi rõ ai đưa vào lúc mấy giờ. Nỗi sợ ấy nhẹ đi nhiều, người dừng xe lại cứu một người lạ cũng bớt ngần ngại. Câu tục ngữ còn một cách dùng ít ai nghĩ tới: soi lại chính mình, xem đã có lần nào mình thành cái vế sau của nó với ai chưa.
Ảnh minh hoạ: Jorge Láscar — giấy phép CC BY 2.0, qua Wikimedia Commons.
