Trong ca dao than thân của người Việt, có những câu không khóc mà nói thẳng. Câu dưới đây được đặt vào miệng cha mẹ dặn con, nghĩa là điều muốn nói đã thành kinh nghiệm phải truyền lại.
Con ơi nhớ lấy câu này
Cướp đêm là giặc, cướp ngày là quan
Nghĩa đen của câu ca dao
Vế đầu dễ hiểu. Cướp đêm là kẻ trộm cướp lén lút, đợi làng xóm tắt đèn mới ra tay. Người xưa gọi hạng ấy là giặc, ai gặp cũng hô hoán, cũng đuổi đánh.
Vế sau mới là chỗ gài lưỡi dao. Cướp ngày là lấy của người khác giữa ban ngày, không cần rình rập, không cần trốn tránh. Người làm việc ấy lại có chức phận trong tay, có danh nghĩa để đứng ra thu, ra phạt. Của cải đi khỏi nhà dân rất đường hoàng: thêm một khoản đóng góp, bớt một phần chia, một tờ giấy chờ mãi không xong.
Đặt hai vế cạnh nhau là một phép so gọn mà sắc: cùng là lấy của người, chỉ khác ở chỗ một bên phải trốn.
Nghĩa bóng: cái xấu núp sau danh nghĩa
Điều người xưa muốn nói không dừng ở việc chê một vài người. Ý sâu hơn là: cái đáng sợ nhất không phải kẻ xấu lộ mặt, mà là cái xấu được khoác cho một danh nghĩa chính đáng. Kẻ cướp đêm còn phòng được bằng cách cài then, nuôi chó. Còn thứ lấy của người giữa ban ngày, nhân danh phép tắc, thì người dân thuở ấy không biết chống bằng cách nào.
Đây là tiếng nói phản kháng của người dân trong xã hội cũ. Người làm ra hạt lúa, tấm vải là người ít quyền nhất, lại bị lấy đi nhiều nhất. Không cãi được, không kiện được, họ gói nỗi bất bình vào một câu sáu tám để hát, để ru con.
Cần nói cho rõ: câu ca dao nhằm vào thói lạm quyền của một hạng người trong xã hội phong kiến thuở trước. Chính người xưa cũng ca ngợi những vị quan thanh liêm, thương dân. Cái bị lên án là hành vi, cái được đề cao là lẽ công bằng.
Bài học và cách dùng hôm nay
Thứ nhất, nhìn vào việc chứ đừng nhìn vào danh. Một hành vi không trở nên đúng chỉ vì người làm nó có chức phận hay có lý lẽ nghe xuôi tai. Cách kiểm đơn giản nhất là hỏi: việc này có lấy đi cái gì của người khác mà họ không tự nguyện đưa hay không.
Thứ hai, ai cũng có lúc cầm một chút quyền trong tay. Người giữ quỹ lớp, người chia ca trực, người đứng ra lo đám giỗ cho cả họ đều đang nắm một phần lợi ích của người khác. Câu ca dao vì thế không chỉ để chỉ trích ai ở xa, mà còn là tấm gương để mỗi người tự soi.
Những câu cùng ý
- Thấp cổ bé họng — cảnh có oan mà tiếng kêu không thấu tới đâu.
- Miệng nhà quan có gang có thép — sức nặng của lời nói khi đứng cạnh quyền hành.
- Của người phúc ta — chê thói lấy của người khác để làm đẹp mặt mình.
Đôi lời về câu này
Đây là ca dao truyền miệng, không rõ ai đặt, không rõ ra đời thời nào, nên đừng gắn nó với một triều đại hay một nhân vật lịch sử. Nó là lời than của người dân trong xã hội cũ, chép lại để hiểu chuyện xưa và để tham khảo, chứ không phải để chỉ trỏ vào ai đang sống quanh mình. Đúng sai của một câu truyền miệng bao giờ cũng tuỳ thời.
Chỗ nay đã khác thì thấy ngay ở chuyện sổ sách. Thuở ấy nộp gì cũng nói miệng, không giấy, không biên nhận, nên có bị lấy thừa cũng chẳng biết đường nào mà lần. Bây giờ khác hẳn: quỹ của một lớp học, tiền góp giỗ họ, sổ của một hội đồng hương đều có ghi chép, có chữ ký, ai cũng xem được. Chỗ tối mà câu ca dao nói tới đã hẹp đi nhiều. Cái còn nguyên là lời dặn cuối: nhìn vào việc người ta làm, và tự giữ mình khi trong tay có chút quyền.
Ảnh minh hoạ: Strangeeye 294 — giấy phép CC BY 3.0, qua Wikimedia Commons.
