Chuyện cưới xin vẫn là việc lớn của một đời người, và ca dao bàn tới rất nhiều. Có câu dặn kỹ, có câu lại giục, như câu này:
Cưới vợ thì cưới liền tay
Chớ để lâu ngày lắm kẻ dèm pha
Nghe qua thì tưởng người xưa xui người ta vội. Đọc kỹ mới thấy cái được nhắc tới không phải tốc độ, mà là sức nặng của lời ra tiếng vào trong xóm làng chật hẹp.
Nghĩa đen
Cưới liền tay là làm ngay, làm một mạch, không để dở dang. Hai chữ liền tay vốn tả động tác nối nhau không ngắt quãng.
Để lâu ngày là kéo dài khoảng cách giữa lúc hai bên đã ưng thuận và lúc thành hôn. Theo lệ cũ, giữa hai mốc ấy còn dạm ngõ, ăn hỏi, rồi mới đến lễ cưới; nhà nào eo hẹp thì có khi kéo cả năm trời.
Dèm pha là nói xấu, nói ra nói vào, gieo nghi ngờ. Chữ ấy chỉ đúng thứ người xưa ngại nhất: không phải sự phản đối trước mặt, mà những lời rỉ tai lúc vắng mặt.
Nghĩa bóng
Cái câu ca dao thật sự nói tới là sự mong manh của một việc chưa được chốt lại. Khi còn treo đó thì nó chưa thuộc về ai. Người ngoài còn thấy có chỗ để bàn, mà mỗi lời bàn lại làm lung lay thêm một chút.
Người xưa sống trong làng xóm mà ai cũng biết chuyện của nhau, nên tiếng đồn có sức mạnh thật. Một mối duyên đẹp vẫn có thể tan chỉ vì vài câu nói bóng gió được nhắc đi nhắc lại đủ lâu.
Nhìn rộng ra, đây là kinh nghiệm về khoảng trống giữa ý định và việc làm. Khoảng trống ấy càng dài thì càng nhiều thứ chen vào được.
Bài học và cách dùng hôm nay
Thứ nhất là sự dứt khoát. Đã cân nhắc xong thì nên khép lại. Kéo dài một việc đã có kết luận không làm nó chắc chắn hơn, chỉ làm mọi người mệt thêm.
Thứ hai, liền tay không đồng nghĩa với hấp tấp. Câu ca dao nói về quãng sau khi đã quyết, chứ không xui ai bỏ qua phần tìm hiểu. Kỹ ở phần đầu, dứt khoát ở phần sau.
Ra đời sống, phần dùng được nằm ở chỗ chung: đã quyết thì làm cho xong, đừng để lửng lơ. Một lời hứa nói ra rồi để đó, một việc đã chốt mà cứ dời lịch, một cuộc trò chuyện cần có mà mãi chưa nói — tất cả đều mất giá dần. Người có nghề thường chốt xong là bắt tay ngay vào bước đầu tiên, dù nhỏ, để việc có đà mà đi.
Những câu cùng ý
- Ma chê cưới trách — làm việc lớn thì khó tránh lời ra tiếng vào.
- Ép dầu ép mỡ, ai nỡ ép duyên — chuyện đôi lứa thì không được ép.
- Giàu làm kép, hẹp làm đơn — liệu sức mà lo cỗ bàn, đừng đua đòi.
- Lời nói chẳng mất tiền mua — cân nhắc trước khi buông lời về người khác.
Đôi lời về câu này
Đây là ca dao truyền miệng, không rõ ai đặt và có từ bao giờ. Nghe để tham khảo và để hiểu nếp sống thuở trước, chứ đừng lấy làm khuôn. Trong kho ca dao, các câu bàn chuyện dựng vợ gả chồng còn không nói cùng một giọng: câu này giục nhanh, câu khác lại dặn xem xét cho kỹ. Đúng sai tuỳ thời.
Chỗ nay đã khác thì rõ. Cách nói cưới vợ là giọng của nếp cũ, khi việc hôn nhân do hai họ đứng ra định liệu. Ngày nay đó là quyết định của chính hai người trong cuộc, không ai nên bị giục vì tuổi tác hay vì lời bàn của họ hàng. Người trẻ bây giờ quen nhau vài ba năm mới cưới là chuyện thường, có đôi còn làm ăn ở hai nơi xa nhau; xóm giềng chẳng ai để ý mà dèm pha, còn cưới vội khi chưa hiểu nhau thì mới dễ hỏng.
