Người xưa có cách chê rất nhẹ mà thấm: cưỡi ngựa xem hoa. Câu này không mắng ai lười, chỉ vẽ ra một cảnh — người ngồi trên lưng ngựa đang đi, mắt liếc qua vườn hoa bên đường — rồi để người nghe tự hiểu.
Nghĩa đen: hoa đẹp mà chỉ kịp thấy màu
Ngựa là con vật đi nhanh; ngồi trên lưng nó thì không tự chọn được nhịp bước, cũng không dừng tuỳ ý. Hoa thì ngược lại: muốn biết một bông hoa phải đứng gần, nhìn kỹ cánh, kỹ nhuỵ, cúi xuống ngửi hương, có khi phải quay lại xem nó nở buổi nào, tàn buổi nào.
Người cưỡi ngựa xem hoa có đi qua vườn hoa thật, có nhìn thật, nhưng thứ mang về chỉ là một vệt màu loang loáng. Hỏi hoa gì, mấy cánh, thơm hay không, họ chịu. Cái hay của câu là nó không chối rằng người kia đã đi qua, chỉ chối rằng người kia đã thấy.
Nghĩa bóng: biết mà không hiểu
Từ đó, dân gian dùng câu này để chỉ lối làm việc hời hợt: lướt qua bề mặt cho biết, không đi vào cái ruột. Người cưỡi ngựa xem hoa thường không nói dối: họ đã đến tận nơi, đã đọc qua giấy tờ, đã dự đủ buổi. Nhưng khi cần một lời nhận xét có sức nặng thì chỉ nhắc lại được cái vẻ bên ngoài.
Nó chỉ ra một cái bẫy rất dễ tự sập: nhầm giữa đã tiếp xúc và đã hiểu. Đi qua không phải là biết; nhìn thấy không phải là nắm được. Tai hại nhất là người lướt qua vẫn đủ tự tin để phát biểu, để kết luận, để quyết.
Bài học và cách dùng hôm nay
Thứ nhất, nhanh là kẻ thù của sâu. Có việc càng nhanh càng tốt, nhưng cũng có việc vốn phải chậm: hiểu một con người, nắm một nghề, xem một mảnh đất. Muốn xem hoa thì phải xuống ngựa.
Thứ hai, hiểu nông thì quyết liều. Một nhận xét hời hợt tự nó vô hại, nó chỉ thành tai hoạ khi được lấy làm căn cứ để quyết. Nhiều việc hỏng không phải vì thiếu tin tức, mà vì không biết cái mình có mới chỉ là bề mặt.
Trong việc làm ăn, đó là người chỉ đọc phần tóm tắt của mỗi tập tài liệu, đi thực địa mà chỉ chụp vài tấm ảnh rồi về. Cách chữa là chọn một điểm rồi đào cho tới đáy, hỏi tới câu thứ ba thứ tư chứ đừng dừng ở câu đầu nghe xuôi tai. Trong nhà cũng vậy, hỏi con “hôm nay đi học thế nào” rồi hài lòng với câu “bình thường ạ” là xem hoa từ trên lưng ngựa. Hỏi thêm hai câu cụ thể là bức tranh khác hẳn.
Những câu cùng ý
- Thầy bói xem voi — lấy một phần nhỏ mà kết luận về cả con voi.
- Trăm nghe không bằng một thấy — quý cái tận mắt, nhưng phải thấy cho tới nơi.
- Đi một ngày đàng, học một sàng khôn — đi để học, chứ không phải đi cho có.
Đôi lời về câu này
Không rõ ai đặt ra câu này, cũng không nên gán nó cho chuyện lịch sử nào. Đây là lời truyền miệng của người xưa, nghe để tham khảo và soi lại mình. Đúng sai tuỳ thời.
Chỗ nay đã khác thì thấy rõ. Ngày trước một đời người gặp được bao nhiêu thứ đâu, nên xem gì cũng nên xem kỹ. Bây giờ mỗi ngày có hàng trăm thứ đập vào mắt, mà sức người thì có hạn. Đi chợ mua một cái máy, người khôn lướt qua chục cái cho biết mặt bằng chung, rồi mới dừng lại xem kỹ hai ba cái đáng xem. Cái đáng chê không phải là lướt, mà là lướt xong rồi tưởng mình đã hiểu.
Ảnh minh hoạ: Alexkom000 — giấy phép CC BY 4.0, qua Wikimedia Commons.
