Trong ca dao vui, hiếm bài nào ấm như bài dẫn cưới của một đôi trai gái nghèo. Chàng trai kể một hồi những thứ sang trọng, rồi hạ xuống một con vật bé tí.
Cưới nàng anh toan dẫn voi
Anh sợ quốc cấm nên voi không bàn
Dẫn trâu sợ họ máu hàn
Dẫn bò sợ họ nhà nàng co gân
Miễn là có thú bốn chân
Dẫn con chuột béo mời dân mời làng
Cô gái đáp lại có duyên không kém:
Chàng dẫn thế em lấy làm sang
Nỡ nào em lại phá ngang như là
Người ta thách lợn thách gà
Nhà em thách cưới một nhà khoai lang
Củ to thì để mời làng
Còn như củ nhỏ họ hàng ăn chơi
Nghĩa đen: lễ dẫn cưới hạ dần từng bậc
Theo nếp cũ, nhà trai phải có lễ dẫn sang nhà gái, lễ càng lớn càng nở mặt với làng. Chàng bắt đầu bằng thứ to nhất nghĩ ra được: con voi. Nhưng voi thuộc hàng của cấm, thế là gạt đi. Xuống một bậc là con trâu, chàng viện cớ sợ họ nhà gái máu hàn. Xuống nữa là con bò, cũng có cớ: sợ họ nhà nàng co gân.
Mỗi lần hạ bậc là một lý do nghe rất chu đáo. Người nghe hiểu tỏng: chàng nghèo, nhưng cách nói thì khéo. Đã trót nói tới thú bốn chân thì cứ giữ đúng chuẩn ấy — dẫn một con chuột béo, mà lại dẫn để mời dân mời làng.
Nghĩa bóng: cười cái nghèo mà không cay đắng
Lời đáp của cô gái mới làm nên bài. Cô không mỉa mai, nói ngay rằng dẫn thế em cũng thấy sang, rồi thách cưới bằng khoai lang, thứ củ sẵn nhất trong vườn nhà nghèo.
Hai người đều nghèo, đều biết rõ mình nghèo, và thay vì tủi thân thì cùng nhau đùa về cái nghèo ấy. Tiếng cười này không hạ ai xuống. Đằng sau nó vẫn có một mũi kim chích nhẹ vào tục thách cưới nặng nề thuở trước, khi bao nhiêu đôi lứa lỡ duyên chỉ vì lễ vật không đủ. Bài không lên án ai, chỉ dựng ra một đám cưới bằng chuột béo và khoai lang, thế là đủ.
Bài học và cách dùng hôm nay
Chàng trai không giấu cái nghèo. Người biết cười vào chỗ khó của mình thì khó bị nó đè bẹp. Cô gái thì đón lấy lời đùa và đùa lại, giữ thể diện cho người mình thương. Cái tài ấy quý hơn nhiều lời hứa hẹn.
Chuyện thách cưới nay đã nhẹ, nhưng áp lực cỗ bàn thì chưa hết. Không ít đôi trẻ vay mượn để có một tiệc cưới thật lớn, rồi bắt đầu đời sống chung bằng một khoản nợ. Người xưa dặn liệu cơm gắp mắm, của ít lòng nhiều — đám cưới vừa sức thì đáng nhớ hơn đám cưới phải trả góp.
Đôi lời về bài ca dao này
Đây là lời truyền miệng dân gian, không rõ ai đặt. Nghe để tham khảo và để hiểu nếp sống thuở trước, chứ không phải khuôn mẫu cho hôm nay. Đúng sai tuỳ thời.
Chỗ nay đã khác rõ nhất là tục thách cưới. Trong bài, việc dựng vợ gả chồng do hai họ bàn với nhau, lễ vật là chuyện giữa hai bên gia đình — đó là nếp cũ, không phải chuyện đổi chác con người. Ngày nay đôi trẻ tự bàn với nhau trước, hai nhà góp chung một tiệc, chẳng còn ai thách lợn thách gà. Cái còn dùng được của bài không phải mâm lễ, mà là lối cùng nhau cười một tiếng khi túng thiếu.
