Có những câu gốc chữ Hán dùng quen đến mức nghe như tiếng mình, và cùng tắc biến, biến tắc thông là một câu như thế. Người ta hay nhắc nó lúc công việc đi vào chỗ bí, vừa để tự trấn an, vừa để thúc mình động đậy.
Nghĩa đen: giải từng chữ
Cùng là hết, là đến chỗ tận cùng, như trong cùng đường, cùng quẫn. Tắc ở đây nghĩa là “thì”, để nối điều kiện với kết quả, chứ không phải tắc là nghẽn như nhiều người vẫn nhầm. Biến là đổi khác đi. Thông là thông suốt, là có lối ra.
Ghép lại rất rõ: đến chỗ cùng thì phải đổi, mà đã đổi được thì sẽ thông.
Nghĩa bóng: bí là dấu hiệu phải đổi cách
Ra chuyện đời sống, cùng là lúc cách làm cũ hết tác dụng: hàng ế suốt mấy tháng dù đã cố hết sức, học mãi một môn mà không tiến, hai người trong nhà căng đến mức nói gì cũng hỏng. Chính chỗ bí ấy là nơi thay đổi buộc phải xảy ra, và cũng là nơi nó dễ xảy ra nhất, vì còn đường lùi thì hiếm ai chịu đổi.
Có điều câu không hứa rằng cứ ngồi chờ thì hết bí. Vế giữa là biến, tức là phải có bàn tay con người. Không đổi thì cùng vẫn hoàn cùng. Người mình còn nói cái khó ló cái khôn, đói thì đầu gối phải bò, còn nước còn tát — mỗi câu soi một phía, nhưng đều đặt việc vào tay mình.
Thêm một tầng nữa: cái thông đến sau thường không giống cái mình mong. Người đổi nghề hiếm khi về lại chỗ cũ, chỉ tìm được một lối khác. Chịu được điều đó mới là phần khó.
Bài học và cách dùng hôm nay
Thứ nhất, cảm giác bế tắc là một tín hiệu chứ không phải một bản án. Cố mãi theo lối cũ mà không nhúc nhích thì phần nhiều không phải do mình lười, mà do cách làm đã hết chỗ.
Thứ hai, đổi phải đúng chỗ mới ăn thua. Nhiều người bí thì đổi lung tung: đổi chỗ làm, đổi nơi ở, nhưng giữ nguyên nếp nghĩ đã đưa mình vào ngõ cụt. Đó là đổi ở phần vỏ. Cái cần đổi thường là cách tiêu tiền, cách nói chuyện với người nhà, cách chia giờ trong ngày. Đổi mà chẳng có chủ kiến thì lại thành đẽo cày giữa đường.
Một quán ăn vắng khách mấy tháng liền, chủ quán mở cửa sớm hơn, phát tờ rơi, hạ giá, vẫn không khá. Lúc ấy việc cần làm là nhìn lại món chính và xem lại khách của mình là ai, chứ không phải cố thêm một vòng nữa. Đổi cái cốt lõi mới mong có lối ra.
Đôi lời về câu này
Câu này vốn là chữ trong Kinh Dịch, sang tiếng ta thì thành lời truyền miệng của người lớn tuổi, hay nghe trong chuyện làm ăn. Nghe để tham khảo thôi, có đúng có sai tuỳ thời.
Chỗ nay đã khác nằm ở chữ cùng. Xưa phải đợi hết đường mới xoay, vì quanh mình chẳng có ai để hỏi. Nay người bán hàng ế có thể hỏi người đi trước, học thêm một nghề buổi tối, đổi từ lúc chưa cạn vốn. Đổi sớm thì nhẹ, đợi tới chỗ cùng mới đổi thì có khi không còn sức.
Ảnh minh hoạ: Radek Kucharski — giấy phép CC BY 2.0, qua Wikimedia Commons.
