Nhà nào bỗng dưng có nhiều của rồi cũng bỗng dưng trắng tay, người mình hay buông một câu ngắn: “Của thiên trả địa”. Bốn chữ ấy không hả hê, nghe giống một tiếng thở dài trước cái vòng quay của của cải.
Nghĩa đen: của trời cho, trả lại cho đất
Thiên là trời, địa là đất. Hai chữ này người xưa hay đặt cạnh nhau để chỉ hai đầu của một vòng tròn.
Của thiên là của trời cho: món của rơi nhặt được, khoản lộc bất ngờ, phần gia sản thừa hưởng mà mình chưa từng góp một tay. Trả địa là trả lại cho đất, tức là mất, là tiêu tan. Ghép lại thành một đường vòng khép kín: cái gì đến không qua tay mình làm ra thì cũng đi không qua tay mình giữ được.
Nghĩa bóng: của đến dễ thì đi cũng dễ
Của làm ra bằng mồ hôi bao giờ cũng đi kèm một thứ quý hơn nó: cái nghề giữ của. Người cày cuốc mấy chục năm mới tậu nổi mảnh ruộng thì biết giá từng thước đất, biết mùa nào phải để dành, biết ai đáng tin mà giao việc. Người bỗng nhiên có mảnh ruộng ấy thì chỉ có mảnh ruộng thôi, không có cái nghề kia. Của lớn đến mấy cũng như nước đổ qua tay.
Câu này còn dùng cho của lấy được bằng đường không ngay thẳng. Lúc ấy nó mang giọng răn: cái không phải của mình thì sớm muộn cũng phải trả. Người xưa gửi ý đó vào nhiều câu khác nữa, như của phi nghĩa có giàu đâu hay ai giàu ba họ, ai khó ba đời.
Bài học và cách dùng hôm nay
Điều đáng nhớ nhất là giữ khó hơn có. Tiền bán đất, tiền thừa kế, một khoản thưởng lớn hay bị coi là đích đến, trong khi nó chỉ là chỗ bắt đầu của một bài toán mình chưa từng giải.
Chuyện hay gặp là nhà nhận tiền đền bù. Vài năm sau đã về như cũ, có nhà còn khó hơn trước: tiền chia cho con cháu, sắm sửa cho bằng người, rồi góp vào những việc làm ăn mà cả nhà chưa ai từng làm. Chắc tay hơn thì chưa vội quyết gì trong vài tháng đầu, giữ phần lớn ở chỗ an toàn, chỉ đưa vào việc mới cái phần mình sẵn sàng mất.
Còn điều này nữa: đừng mượn câu ấy để nói mát hàng xóm lúc người ta gặp vận rủi. Ý người xưa là tự nhắc mình.
Đôi lời về câu này
Đây là lời truyền miệng của người xưa, nghe để tham khảo chứ không phải phép tính đúng cho mọi nhà. Nó có đúng có sai tuỳ thời, tuỳ người.
Chỗ nay đã khác thì thấy rõ. Có người nhận một khoản lớn rồi đem gửi tiết kiệm, hỏi han chỗ này chỗ kia, học dần cách trông nom đồng tiền; mấy chục năm sau của vẫn còn, con cháu vẫn nhờ. Của thiên mà chẳng trả địa. Thời người xưa chưa có mấy chỗ để cất tiền, cũng chưa có mấy nơi để hỏi.
Cứ nghe câu ấy như một lời nhắc nhẹ, rồi tự soi lại nhà mình, thế là vừa.
Ảnh minh hoạ: Alexkom000 — giấy phép CC BY 4.0, qua Wikimedia Commons.
