Có những câu ta chỉ nói ra khi đã muộn — lúc món hàng vừa mua đã hỏng, lúc mở gói ra mới biết mình hớ. Của rẻ là của ôi là một câu như thế.
Chữ “ôi” trong câu tục ngữ
Ôi là chữ người mình dùng cho thức ăn đã hỏng: cơm ôi, thịt ôi, cá ôi. Thứ để quá lâu, bắt đầu có mùi, ăn vào thì đau bụng. Nó chưa thối hẳn, nhìn chưa thấy, phải ghé mũi lại gần mới biết — nên mới đáng ngại.
Ngày trước chưa có tủ lạnh, hàng thịt hàng cá bán trong buổi. Cuối phiên chợ, mẹt hàng còn lại được hạ giá xuống rất thấp. Người ham rẻ ôm về, tối nấu lên mới hay miếng thịt đã không còn tươi. Cảnh ấy lặp lại đủ nhiều để thành câu cửa miệng: cái rẻ kia không phải lộc, mà là phần bù cho một khuyết tật nào đó.
Cái giá bao giờ cũng đang nói một điều gì
Rộng ra ngoài chợ búa, câu tục ngữ dạy ta đọc cái giá như đọc một lời khai. Người bán biết món hàng của mình hơn người mua nhiều. Họ tự hạ giá thấp bất thường thường là vì đang biết một điều ta chưa biết: hàng sắp hết hạn, hàng lỗi mốt, hàng có tật nhỏ.
Vế sâu hơn nằm ở phía người mua. Cái rẻ đánh trúng lòng ham lợi, mà lòng ham lợi thì làm mờ con mắt. Người đang mừng vì hời hiếm khi còn tỉnh táo lật món hàng xem mặt sau. Các cụ nói câu này không để chê người bán, mà để nhắc người mua giữ cái đầu lạnh.
Bài học và cách dùng hôm nay
Một là hỏi cho ra lý do của cái rẻ. Rẻ không phải lúc nào cũng xấu, nhưng rẻ bao giờ cũng có nguyên do. Hỏi mãi mà chẳng ra lý do nào nghe lọt tai thì nên dừng.
Hai là tính cả cái giá về sau. Món rẻ dùng ba tháng đã hỏng thì hoá ra đắt hơn món bền dùng năm năm. Mua phải miếng thịt ôi là mất cả bữa cơm, mất cả buổi chợ.
Ba là cẩn thận nhất với những thứ dính tới an toàn: mũ bảo hiểm, dây điện, ổ cắm, đồ chơi trẻ nhỏ. Nhưng cũng đừng hiểu ngược thành “cứ đắt là tốt” — có món đắt chỉ vì cái nhãn và vì qua nhiều tay trung gian. Gần nghĩa mà điềm đạm hơn là câu “tiền nào của nấy”.
Đôi lời về câu này
Đây là kinh nghiệm dân gian đúc từ chuyện đi chợ, truyền miệng qua nhiều đời, nghe để tham khảo chứ đừng đem nghi ngờ hết thảy mọi người. Có chỗ nay đã khác: thời các cụ, rẻ mà không nói được lý do thì gần như chắc là hàng ôi; còn bây giờ cửa hàng dán hẳn nhãn giảm giá cho đồ cận hạn, ghi rõ ngày, mua về nấu ngay thì vẫn lợi. Cái rẻ có lý do nói ra được đàng hoàng thì mua vẫn tốt — câu tục ngữ nhắm vào cái rẻ giấu mặt, chứ không nhắm vào mọi cái rẻ.
