Người xưa chưa bao giờ chê việc làm giàu. Cái các cụ để mắt tới là giàu bằng cách nào. Câu ca dao dưới đây nói đúng chỗ ấy, và chỉ trọn nghĩa khi đọc cả hai dòng:
Của phi nghĩa có giàu đâu
Ở cho ngay thật giàu sau mới bền
Thế nào là của phi nghĩa
Phi là không, là trái. Nghĩa là lẽ phải. Của phi nghĩa vì thế là của cải kiếm được bằng đường trái lẽ: lấy của người, lừa gạt, chèn ép kẻ yếu, hoặc nhận thứ mình không hề bỏ công.
Vế đầu là câu hỏi đã sẵn câu trả lời: thứ của ấy “có giàu đâu”, chẳng làm ai giàu thật. Vế sau nói mặt kia: ở cho ngay thật thì cái giàu đến sau mới bền. Các cụ phân biệt rất rõ giữa có nhiều tiền và giàu — hai chuyện đó không phải một.
Vì sao của ấy không ở lại
Câu ca dao chẳng dựa vào phép màu nào, chỉ dựa vào lẽ thường. Của phi nghĩa bao giờ cũng có chủ cũ, mà chủ cũ thì không quên. Người bị lấy mất phần sẽ đòi, sẽ nói ra, hoặc chí ít cũng ghi vào lòng. Giữ thứ của ấy là giữ kèm một mối lo.
Thêm nữa, đồng tiền đến dễ thì đi cũng dễ. Kiếm được món lớn mà không đổ mồ hôi thì thường không biết quý, tiêu hoang, rồi lại đi tìm món tiếp theo bằng đúng cách cũ. Chỉ cần một lần vấp là mất sạch.
Cuối cùng là chỗ đứng trong mắt xóm giềng. Giàu mà chẳng ai kính, con cháu ra đường phải cúi mặt, thì cái giàu ấy có gì đáng gọi là giàu.
Bài học và cách dùng hôm nay
Trước hết là soi lại gốc gác cái mình đang có. Của phi nghĩa đâu phải lúc nào cũng lộ liễu như trộm cắp: nó có thể là khoản chênh giấu đi khi mua hàng hộ, là phần công của đồng nghiệp mà mình nhận cả. Càng nhỏ càng dễ tự tha thứ, và càng dễ thành nếp.
Sau nữa là chữ bền. Các cụ không hứa ngay thật thì giàu nhanh, trái lại nói rõ là “giàu sau” — lên chậm, nhưng lên đến đâu chắc đến đấy. Trong nhà thì dạy con từ những việc rất đời thường: nhặt được của rơi thì trả, người bán đưa nhầm tiền thừa thì đưa lại. Dân gian còn câu “của thiên trả địa” và “tham thì thâm”, cùng một mạch ấy.
Đôi lời về câu này
Đây là ca dao truyền miệng, không rõ ai đặt, nghe để tham khảo chứ không phải điều lần nào cũng ứng. Nói cho thật lòng: đời vẫn có người làm ăn khuất tất mà sống dư dả tới già, con cháu chẳng sao. Bốn chữ “có giàu đâu” là mong ước và là kinh nghiệm chung của người xưa, không phải một lời bảo đảm. Cái chắc hơn nằm ở vế sau: của kiếm bằng đường ngay thì đêm nằm ngủ được yên.
