Có kiểu người rất rộng rãi, nhưng chỉ rộng rãi bằng thứ không phải của mình. Họ đứng ra cho, đứng ra biếu, còn phần tốn kém thì người khác gánh. Cái tiếng thơm thì họ nhận. Ông bà gọi thẳng tên thói ấy trong bốn chữ: của người phúc ta.
Của của ai, phúc về ai
Câu tục ngữ dựng hai vế đối nhau rất rõ. Của người là tài sản, công sức thuộc về người khác. Phúc ta là phần phúc đức, tiếng tốt, ơn nghĩa mà mình được hưởng.
Chữ phúc theo cách nghĩ xưa rất nặng. Người ta tin làm việc thiện thì tích được phúc, phúc ấy để lại cho con cháu. Bỏ tiền làm việc nghĩa vì thế là gây dựng một thứ vốn liếng vô hình cho cả nhà. Hiểu vậy mới thấy câu tục ngữ chỉ vào điều gì: có người muốn cái vốn ấy mà chẳng muốn bỏ ra đồng nào.
Trong làng xóm, cảnh này dễ hình dung. Nhà có giỗ, người này mang biếu con gà mà con gà ấy vốn của người khác gửi. Có việc quyên góp, người kia đứng ra công bố tấm lòng của cả nhóm nhưng chỉ nhắc mỗi tên mình. Ai cũng thấy, chỉ ít ai nói ra.
Hào phóng bằng túi người khác
Nghĩa bóng của câu là thói lấy công sức và tài sản của người khác để lấy tiếng cho riêng mình. Nó không lấy đi vật chất trắng trợn như trộm cắp, mà lấy đi phần ghi nhận, phần biết ơn lẽ ra thuộc về người đã thực sự bỏ ra.
Đáng chú ý là kiểu người này thường được lòng rất nhiều người. Họ luôn là người mang tin vui, người xuất hiện đúng lúc cho. Còn người thật sự chi ra thì đứng phía sau, im lặng, rồi dần bị quên. Vì thế câu này rất được việc cho ai đang tập nhìn người: muốn biết ai thực lòng, cứ hỏi xem thứ được cho đi là của ai.
Cũng nên nói cho công bằng: không phải ai cũng cố ý. Có người vô tâm, quen nhận việc rồi quên mất mình chỉ là người chuyển tay. Nhưng với người bị lu mờ thì hậu quả cũng chẳng khác gì.
Bài học và chuyện thường gặp hôm nay
Thứ nhất là sòng phẳng trong việc ghi công. Làm việc chung thì phần đóng góp của ai nên gọi đúng tên người ấy. Tưởng nhỏ mà quyết định độ bền của mọi cuộc hợp tác: người ta có thể chịu thiệt về tiền, chứ rất khó chịu lâu chuyện công sức mình bị người khác đứng tên.
Thứ hai là cách nhận ra kiểu người này: họ rất nhiệt tình khi việc cho đi chẳng tốn gì của họ, và bỗng nguội lạnh khi đến lượt mình phải bỏ ra. Ở cơ quan thì thành chuyện nhận công — trình bày kết quả của cả nhóm mà xưng tôi thay vì chúng tôi, chuyển ý của đồng nghiệp lên trên mà không nhắc tên.
Thứ ba là phần dành cho chính mình. Ai cũng có lúc ở giữa: cầm tiền của tập thể, chuyển quà của người khác, thay mặt nhóm đi thưa gửi. Đó là những lúc dễ trượt chân, không phải vì tham, mà vì cảm giác được người ta cảm ơn dễ chịu quá. Chỉ cần thêm một câu nói rõ đây là phần của ai — như dạy con mang quà sang hàng xóm thì nói rõ đây là quà của bà, của mẹ — ta giữ được cả quan hệ lẫn sự ngay thẳng.
Những câu cùng ý
- Của người bồ tát, của mình lạt buộc — rộng rãi với của người, buộc chặt với của mình.
- Ăn cỗ đi trước, lội nước theo sau — chỉ có mặt lúc hưởng, vắng mặt lúc gánh vác.
- Qua cầu rút ván — dùng xong người khác thì cắt đường, chẳng nghĩ tới ai đi sau.
- Thùng rỗng kêu to — người ít thực chất thường ồn ào nhất.
Đôi lời về câu này
Đây là lời truyền miệng của dân gian, không rõ xuất xứ, nghe để tham khảo và để soi lại mình. Có chỗ nay đã khác: xưa muốn lấy tiếng bằng của người thì còn phải có con gà, tấm bánh cầm trên tay; nay chỉ cần chép lại một bài viết hay một tấm ảnh của người khác đưa lên mạng, bỏ quên chỗ ghi tên, là đã hưởng trọn lời khen. Chẳng mất một đồng nào, mà phúc thì vẫn về ta như thường.
