Người xưa nói về tiền bạc rất hình ảnh: chẳng giảng giải dài dòng, chỉ định chỗ cất cho từng loại của. Của làm ra để trên gác, của cờ bạc để ngoài sân, của phù vân để ngoài ngõ. Nghe tưởng chuyện sắp xếp nhà cửa, ngẫm mới thấy là cả một cách nhìn về công sức.
Ba loại của, ba chỗ cất
Nhà xưa có cái gác — chỗ cao ráo, khô, kín, tránh được nước lụt và mắt người ngoài. Thóc giống, đồ quý đều cất trên đó. Đưa một thứ lên gác là coi nó đáng giữ lâu dài. Của làm ra để trên gác chính là đồng tiền do cày cấy, dệt vải, đi biển, làm nghề mà có.
Cái sân thì khác hẳn: giữa trời, mưa nắng đều tới, gà bới, ai qua cũng nhìn thấy. Đồ để ngoài sân là đồ chẳng ai buồn cất. Của cờ bạc để ngoài sân ý rằng thứ tiền ấy không đáng đưa vào nhà, mà cũng chẳng ở lại lâu.
Ngõ thì đã ra khỏi nhà. Phù vân nghĩa gốc là mây nổi, tụ đó rồi tan đó. Của phù vân là món bỗng dưng mà có, không do công sức. Các cụ xếp nó ngoài ngõ, coi như chưa từng thuộc về mình.
Cái gì làm ra bằng công thì mới ở lại
Ba chỗ cất ấy thực ra là ba mức bền. Đồng tiền do làm lụng mà có thì đi kèm tay nghề, khách quen, thói quen dậy sớm — mất tiền vẫn còn cách kiếm lại. Đồng tiền từ cờ bạc và từ vận may thì chẳng mang theo thứ gì, tiêu hết là hết sạch.
Câu này còn nói tới cách người ta tiêu. Khoản dành dụm từ những tháng làm lụng thì tiêu rất dè, còn khoản trúng bất ngờ thì thường bay đi cũng bất ngờ. Tiền đến dễ thì tay tiêu cũng dễ.
Sâu hơn nữa là chuyện nghề. Người có nghề thì nguồn thu lặp lại được; người trông vào may rủi thì lần nào cũng phải cầu may từ đầu. Dân gian mới dặn nhau ruộng bề bề không bằng nghề trong tay.
Bài học rút ra
Thứ nhất, nhìn vào nguồn của mỗi khoản chứ đừng chỉ nhìn con số. Hai người cùng có một khoản như nhau, một người kiếm bằng nghề, một người vớ được nhờ may, thì đường về sau khác hẳn nhau.
Thứ hai, đây là lời cảnh báo thẳng với cờ bạc. Các cụ chẳng cần lý lẽ dài, chỉ đặt món tiền ấy ra ngoài sân là đủ hiểu. Cờ bạc không chỉ lấy tiền, nó còn lấy đi thói quen làm lụng và lòng tin của người nhà.
Thứ ba, có gác rồi vẫn phải biết cất. Nhiều người làm lụng chăm chỉ nhưng lại dồn hết vốn liếng vào một chỗ nghe nói là chắc ăn. Câu của bền tại người nhắc đúng chỗ ấy.
Chuyện phù vân thời nay
Của phù vân bây giờ mang nhiều bộ mặt mới: những lời mời gọi lãi cao bất thường, những đường dây cá cược trên mạng gọn tới mức chỉ cần vài cú chạm. Cách soi vẫn là câu hỏi cũ của người xưa: khoản lời này sinh ra từ công sức nào, của ai?
Trong nhà, nên nói với con về gốc đồng tiền cho cụ thể: tháng này bố mẹ làm được bao nhiêu, chi vào những gì. Trẻ hiểu tiền do công sức mà có thì cầm tiền khác hẳn.
Đôi lời về câu này
Đây là lời truyền miệng của dân gian, không rõ ai đặt, nghe để tham khảo chứ không phải điều lúc nào cũng ứng. Có chỗ nay đã khác: cái gác trong câu tục ngữ nay chẳng còn, tiền cũng chẳng còn là thứ cầm được mà là con số hiện trên màn hình điện thoại, tiêu một cái chạm là xong. Mất chỗ cất, người ta mất luôn cảm giác nặng tay lúc bốc một khoản ra.
Ảnh minh hoạ: Alexkom000 — giấy phép CC BY 4.0, qua Wikimedia Commons.
