Nhà đông người thì mâm cơm có không khí riêng: bát đũa lách cách, tiếng nhường nhau, và cuối bữa nồi niêu chẳng còn gì. Từ cảnh quen thuộc ấy, ông bà đúc lại thành câu Của không ngon, nhà đông con cũng hết.
Nghĩa đen: đông miệng thì sạch mâm
Của đây là đồ ăn thức uống bày ra trong bữa. Của không ngon tức là món xoàng, chẳng có gì đặc sắc: nồi khoai, bát canh suông, đĩa rau luộc.
Vế sau nói về hoàn cảnh. Nhà đông con là nhiều miệng ăn, mà đã nhiều miệng ăn thì chuyện thừa mứa gần như không có. Nấu bao nhiêu cũng vơi, dọn ra bao nhiêu cũng hết.
Ghép hai vế lại, câu tục ngữ ghi nhận điều ai từng sống trong nhà đông người đều biết: món ngon hay dở không quyết định chuyện nó có hết hay không. Cứ đông miệng là sạch mâm. Đây là lời quan sát, nói bằng giọng hóm hỉnh chứ chẳng chê bai ai.
Nghĩa bóng: hoàn cảnh làm nên giá trị
Ý sâu hơn nằm ở chữ hoàn cảnh. Cùng một món, đặt vào nhà thừa thãi thì bị chê, đặt vào nhà đông con thì thành quý. Giá trị một thứ không nằm gọn trong bản thân nó, mà nằm ở chỗ nó gặp ai, gặp lúc nào.
Câu này cũng nói về cái cần. Khi người ta thật sự cần, người ta không kén. Kén chọn là đặc quyền của kẻ đang dư dả. Hiểu ra thì bớt trách người khác dễ tính, và cũng bớt tự hào về cái gu khó tính của mình.
Mặt khác, câu tục ngữ có chút ngậm ngùi về cảnh nhà đông con thời trước, quanh năm chật vật. Nhưng giọng nó không than, mà là cái cười xoà rất dân gian.
Bài học và cách dùng hôm nay
Thứ nhất, đừng vội chê thứ mình đang có. Cái ta chê hôm nay có thể là cái người khác đang mong. Nhận ra điều đó chẳng làm ta nghèo đi, chỉ làm ta bớt phí phạm và bớt kiêu.
Thứ hai, muốn biết một thứ có đáng giá không thì phải xem nó đang ở đâu, ai đang cần nó. Món hàng bình thường mà tới đúng nơi đang cần thì bán chạy; món chăm chút mà đưa nhầm chỗ thì vẫn nằm im.
Thứ ba, cái ngon của bữa cơm không chỉ ở món ăn. Mâm nhà đông con hết veo không hẳn vì đói, mà vì ăn cùng nhau thì ngon miệng hơn. Đây cũng là lời an ủi rất thật cho người nấu: bữa cơm giản dị mà cả nhà cùng ngồi vẫn hơn mâm cỗ công phu nhưng mỗi người ăn một giờ.
Chuyện đổ bỏ thức ăn cũng đáng nghĩ lại. Nhiều nhà nay đổ đồ thừa như việc đương nhiên; đặt cạnh cảnh nhà đông con ngày trước, ít ra cũng nên nấu vừa đủ và biết tận dụng đồ còn.
Những câu cùng ý
- Một miếng khi đói bằng một gói khi no — miếng ăn quý tuỳ lúc người ta nhận được nó.
- Khéo ăn thì no, khéo co thì ấm — biết liệu thì ít vẫn đủ cho cả nhà.
- Ăn trông nồi, ngồi trông hướng — mâm đông người thì càng phải ý tứ.
- Râu tôm nấu với ruột bầu — bữa ăn xoàng mà đầm ấm vẫn là bữa ăn ngon.
Đôi lời về câu này
Đây là lời truyền miệng của người xưa, không rõ có từ bao giờ, nghe để tham khảo chứ đừng lấy làm khuôn cho mọi nhà. Có chỗ nay đã khác hẳn: cảnh nhà đông con năm bảy đứa vốn là chuyện thường ngày thời trước, còn bây giờ phần lớn nhà chỉ hai ba người, nấu ra thường thừa chứ ít khi hết. Câu tục ngữ vì thế đọc lên nghe như chuyện đời trước kể lại; cái còn dùng được là ý về hoàn cảnh, chứ không phải cảnh mâm cơm chật ních ấy.
