Mất chiếc xe, rơi cái ví, cháy mất khoản để dành — lúc ấy thế nào cũng có người bên cạnh nói “của đi thay người”. Nghe qua tưởng câu nói cho qua chuyện, ngẫm kỹ mới thấy đó là cả một cách xếp lại thứ tự trước sau.
Nghĩa đen: một cuộc đổi chác
Của là tiền bạc, đồ đạc. Người là mạng sống, là sức khoẻ. Đi là rời khỏi tay mình. Nặng nhất là chữ thay: thế chỗ, gánh giùm.
Đọc sát chữ thì câu này tả một cuộc đổi chác: tai hoạ đáng lẽ nhắm vào con người, nhưng của cải đã đứng ra chịu hộ. Mất tiền, mà người còn nguyên. Lối nghĩ ấy có từ lâu trong dân gian: đời người có những khúc hạn phải qua, hạn trút xuống của thì người được nhẹ. Cũng phải nói cho rõ, đó là cách hình dung để người ta nguôi lòng, không phải điều ai chứng minh được.
Nghĩa bóng: cái gì mới đáng quý
Ý thật thì giản dị: của mất còn làm lại được, người mất thì không. Một khoản tiền, cày cuốc dăm năm là có lại. Một người ngã xuống thì hết.
Nói câu ấy là làm hai việc cùng lúc. Một là kéo người đang tiếc đứt ruột nhìn sang phần chưa mất, mà phần chưa mất bao giờ cũng lớn hơn. Hai là xếp lại thứ tự mà ta rất hay quên khi đang mải kiếm ăn: người trước, của sau.
Câu này còn chặn trước một cái dại. Bao nhiêu chuyện đau lòng xảy ra chỉ vì tiếc của: quay vào nhà đang cháy lấy giấy tờ, đuổi theo kẻ giật đồ giữa dòng xe, lội nước lũ vớt đồ đạc. Người xưa dặn sẵn: của thì bỏ được, người thì phải giữ.
Bài học và cách dùng hôm nay
Trước hết là biết dừng cơn tiếc đúng lúc. Xót là chuyện thường, ai mất của mà chẳng xót. Nhưng xót dai thì mất thêm lần nữa: mất ngủ, mất sáng suốt, mất luôn những ngày lẽ ra dùng để làm lại.
Sau nữa là dứt khoát lúc nguy. Bị giật thì buông, cháy thì chạy ra, đường ngập thì bỏ xe. Phải nghĩ sẵn từ trước, vì lúc việc xảy ra chẳng ai kịp cân nhắc.
Cũng đừng dùng câu này sai chỗ. Dựng xe không khoá rồi mất xe mà chép miệng “của đi thay người” là mượn lời các cụ che cho cái cẩu thả của mình. Trong nhà thì câu ấy lại quý: con làm vỡ thứ đắt tiền, sợ quá đâm giấu, cha mẹ nói được câu ấy là đứa trẻ hiểu người quan trọng hơn đồ, lần sau có chuyện gì nó dám nói thật. Dân gian còn nói thẳng hơn nữa: “còn người còn của”, “người sống đống vàng”.
Đôi lời về câu này
Đây là kinh nghiệm dân gian truyền miệng, không rõ ai nói đầu tiên, nghe để tham khảo và để tự an ủi nhau, chứ chưa bao giờ là chân lý. Có chỗ nay câu ấy không còn đủ: mất cái điện thoại bây giờ đâu chỉ mất cái máy, mà mất theo ảnh con cái, giấy tờ chụp lại, cả những tài khoản gắn trong đó. Nói “của đi thay người” cho nhẹ lòng thì được, nhưng vẫn phải lo báo khoá ngay, chứ ngồi yên là của đi rồi còn kéo thêm phiền.
