Nhận quà là chuyện vui, ít ai nghĩ ngợi. Vậy mà người xưa để lại một câu khá lạnh: “Của biếu là của lo, của cho là của nợ”. Không phải các cụ hẹp hòi, mà vì đã nhìn đủ lâu để thấy cái gì hay đi theo sau món quà không mời.
Biếu, cho, lo và nợ
Của biếu là món đồ người dưới đưa lên người trên, hoặc người có việc đưa cho người quyết được việc ấy; chữ biếu hàm ý kính trọng, mà cũng hàm ý có khoảng cách về vị thế. Của cho là thứ người ta trao mà mình không phải trả tiền, nghe như trên trời rơi xuống.
Cái hay ở hai chữ kết. Của lo khiến người nhận phải nghĩ xem người biếu muốn gì, mình xoay xở ra sao. Của nợ thì rõ hơn: đã nhận là mắc, sớm muộn cũng phải trả, dù chẳng ai viết giấy.
Món nào nhận vào cũng có giá
Ý sâu hơn là chuyện ràng buộc. Giữa người với người luôn có một thứ sổ sách vô hình: nhận của ai một món là ta ghi tên mình vào bên nợ, không phải vì người kia đòi, mà vì bụng mình tự ghi.
Cái lo là món biếu thường kèm một mong muốn chưa nói ra. Người biếu ít khi nêu điều mình cần ngay lúc trao; họ đợi. Còn người nhận, từ lúc cầm món đồ, đã ở thế khó khi phải từ chối.
Cái nợ thì tinh hơn, vì không nhất thiết là nợ tiền: có thể là nợ cái nể, nợ cả quyền được nói thẳng. Người chịu ơn thường khó góp ý người mình mang ơn, khó từ chối lời nhờ vả.
Đem ra dùng hôm nay
Trước hết là nhìn kỹ trước khi nhận. Người quen tặng nhân dịp thường tình thì không sao; người đang có việc cần mình giải quyết mà tặng món giá trị lớn thì nên dè chừng.
Sau nữa, từ chối sớm dễ hơn trả nợ muộn. Khước từ ngay lúc được trao thì khó xử vài phút; nhận rồi mà sau phải làm điều trái ý mình thì khó xử hàng tháng. Chọn cái khó ngắn hơn.
Trong nhà, nên tập cho trẻ hỏi ý cha mẹ trước khi nhận quà của người ngoài, vừa an toàn vừa gieo sớm ý thức rằng nhận của người khác là việc phải cân nhắc.
Đôi lời về câu này
Đây là câu truyền miệng trong dân gian, không rõ ra đời khi nào, do ai đặt. Nó soi kinh nghiệm của một thời mà biếu xén và trả ơn là phần không thiếu của quan hệ làng xã. Cứ đọc để tham khảo, đừng đem ra nghi ngờ mọi người.
Bởi nay có chỗ đã khác. Có những khoản cho thật sự không kèm nợ: suất học bổng của một quỹ khuyến học, tiền hàng xóm góp lúc nhà ai gặp hoạn nạn, bữa cơm từ thiện trước cổng bệnh viện. Đem câu tục ngữ ra soi cả những chỗ ấy thì thành khép kín, mà khép kín thì tự mình nghèo đi.
Ảnh minh hoạ: Alexkom000 — giấy phép CC BY 4.0, qua Wikimedia Commons.
