Có những câu tục ngữ ngắn tới mức tưởng không cần giải thích. “Của bền tại người” là một câu như thế: đồ vật bền hay chóng hỏng không phải do số của nó, mà do bàn tay và cái nết của người dùng.
Cùng một món đồ, hai số phận
Của trong tiếng Việt cũ chỉ chung của cải, đồ đạc, từ con dao, cái cuốc cho tới con trâu, cái nhà. Bền là dùng được lâu. Tại người là do người mà nên.
Hai người thợ mộc cùng nhận một bộ đục như nhau. Người thứ nhất dùng xong lau sạch, tra dầu, cất vào bao, thỉnh thoảng mài lưỡi. Người thứ hai dùng xong quăng vào góc nhà, đục gỗ thì cũng lấy ra nạy đinh, cạy nắp. Sau một năm, bộ đục thứ nhất vẫn ngọt lưỡi, bộ thứ hai đã mẻ và han gỉ.
Người xưa nhìn cảnh ấy lặp đi lặp lại trong nhà, ngoài đồng, nơi phường thợ, rồi rút thành bốn chữ.
Cái nết người hiện ra ở đồ vật
Ở tầng sâu hơn, đồ đạc là tấm gương soi tính nết chủ nhà. Người cẩn thận thì nhà cửa gọn, dụng cụ sạch. Người cẩu thả thì thứ gì qua tay cũng nhanh hỏng, mà thường không nhận ra nguyên nhân ở chính mình.
Vì thế xưa kia người ta hay nhìn cách một người giữ đồ nghề để đoán tay nghề và tư cách: giữ đồ nghề tử tế thường cũng làm việc tử tế, bởi cả hai đều từ một thói quen là làm gì cũng đến nơi đến chốn. Món đồ nào cũng là công sức của ai đó và tiền bạc của mình; ai quý sức lao động thì tự nhiên nâng niu đồ vật.
Những cách nói gần nghĩa
Trong dân gian, câu này thường nghe cùng vế mở rộng “Của bền tại người, người bền tại nết”, nhấn rằng cái nết mới là gốc của mọi sự bền. Một dạng khác là “Của bền tại người, của rời tại chủ”.
Gần nghĩa còn có ăn chắc mặc bền, chuộng cái dùng lâu hơn cái phô trương. Cả chùm câu ấy cho thấy người xưa coi giữ gìn là một nết tốt, không phải bủn xỉn.
Bài học rút ra
Thứ nhất, đừng đổ tại đồ. Khi cái gì đó hỏng, phản xạ thường thấy là chê hàng kém. Đôi khi đúng, nhưng phần lớn hỏng hóc sớm đều từ cách dùng: sai chức năng, quá tải, bỏ bảo dưỡng.
Thứ hai, giữ gìn là một phần của tay nghề. Lưỡi dao mài đúng cách thì cắt ngọt hơn, an toàn hơn và bền hơn. Người thợ giỏi bao giờ cũng dành thời gian cho khâu này, dù nó chẳng sinh ra sản phẩm nào để khoe.
Thứ ba, thói quen nhỏ tạo ra khác biệt lớn. Lau khô sau khi dùng, cất đúng chỗ, không để quá tải, mỗi việc chỉ mất vài phút; cộng dồn qua nhiều năm thì quyết định ta phải thay đồ mới mấy lần.
Đem ra dùng hôm nay
Trong công việc, câu này ứng cả vào những thứ không cầm nắm được: một quy trình tốt sẽ hỏng nếu ai cũng làm tắt. Công cụ chỉ tốt ngang với sự cẩn thận của người dùng nó.
Trong việc dạy con, bài học này nên bắt đầu sớm và bắt đầu nhỏ: cho con tự cất đồ chơi, tự bọc sách vở, tự lau chiếc xe đạp của mình. Đứa trẻ biết giữ món đồ của nó sẽ lớn lên thành người biết giữ nhiều thứ khác: công việc, lời hứa, các mối quan hệ.
Đôi lời về câu này
Không rõ câu này có từ bao giờ và ai nói đầu tiên. Đây là kinh nghiệm dân gian rút gọn tới mức tối giản, nên gán cho xuất xứ nào cũng thiếu căn cứ. Cứ đọc để tham khảo, chớ đem ra trách người.
Bởi nay có chỗ đã khác. Nhiều món đồ bây giờ được làm ra để dùng một thời gian rồi thay: điện thoại pin liền máy, máy giặt hỏng bảng mạch thì thợ báo giá sửa gần bằng mua mới. Giữ gìn cẩn thận đến mấy cũng không kéo dài thêm bao nhiêu, nên với những món ấy, cái bền không còn hoàn toàn tại người. Nhưng phần lớn đồ trong nhà thì vẫn đúng như các cụ nói.
