Trong lời chúc tết, lời mừng nhà mới hay lời tiễn người đi xa, người mình hay dùng bốn chữ công thành danh toại. Lời chúc đẹp, mà đọc kỹ từng chữ thì thấy cả một cách nghĩ của người xưa về đường đời.
Nghĩa từng chữ
Công là công lao, công trạng, việc làm nên được. Thành là nên, là xong. Ghép lại, công thành nghĩa là việc đã làm nên, sự nghiệp đã dựng xong.
Danh là tên tuổi, tiếng tăm. Toại là thoả, là được đúng điều mình mong, như trong toại nguyện. Danh toại là tiếng tăm đã có, mong mỏi về danh phận đã thoả.
Bốn chữ gộp lại: sự nghiệp đã nên và tiếng tăm cũng đã đạt. Đáng chú ý là trật tự: công đứng trước, danh theo sau. Người xưa xếp vậy không phải ngẫu nhiên.
Bốn chữ ấy dùng vào lúc nào
Câu này chỉ cái trạng thái đã yên: đã làm được việc, đã được người đời ghi nhận. Với người xưa, đó là người học trò dùi mài kinh sử rồi đỗ đạt, hoặc người tay trắng gây dựng cơ ngơi cho cả nhà nhờ cậy.
Nó chủ yếu dùng làm lời chúc. Đôi khi cũng được nói trong mạch trầm hơn: nhắc tới người đã công thành danh toại mà lòng vẫn chưa yên, để thấy danh vị không phải là tất cả.
Chỗ đáng học nằm ở thứ tự
Thứ nhất, có công rồi mới có danh. Cái danh chân chính là phần thưởng đi sau việc làm, không phải thứ gắn lên mình trước rồi tìm cách lấp đầy sau. Người xưa cười thói ấy bằng câu chưa đỗ ông nghè đã đe hàng tổng.
Thứ hai, danh là cái người đời trao cho, không phải cái mình tự phong. Tự khoe mãi thì tiếng to lên chốc lát rồi cũng xẹp, còn việc làm tử tế thì tự nó lan đi, đúng như câu hữu xạ tự nhiên hương. Danh mua bằng quảng cáo cũng mất rất nhanh.
Thứ ba, đến đích rồi thì làm gì tiếp. Đây là chỗ nhiều người lúng túng: có người buông xuôi, có người ôm ghế không rời, có người giữ danh tới mức đánh mất gia đình và sức khoẻ. Người xưa còn một câu nữa là công thành thân thoái: việc xong thì rút lui, không tham quyền cố vị, nhường chỗ cho lớp sau. Họ vừa mong thành đạt, vừa dè chừng cái bả của danh vị.
Đem ra dùng hôm nay
Với người trẻ mới đi làm, bài học rõ nhất là kiên nhẫn với chữ công. Vài năm đầu nên dồn sức làm cho giỏi một việc, thay vì sốt ruột nhìn chức danh của bạn bè. Người có nghề chắc thì chức danh sớm muộn cũng tới, đúng như câu nhất nghệ tinh, nhất thân vinh.
Với người đã có chút thành tựu, cách giữ bền nhất là truyền lại: dạy nghề cho lớp sau, viết lại kinh nghiệm, giới thiệu cơ hội cho người trẻ.
Trong nhà, đừng lấy sự nghiệp làm thước đo duy nhất cho con cái. Không phải ai cũng cần chức vụ mới sống được một đời đáng sống. Một người thợ giỏi nghề, nuôi được nhà cửa tử tế, sống ngay thẳng với xóm giềng, cũng là một kiểu công thành danh toại.
Đôi lời về câu này
Đây là cụm từ gốc Hán quen dùng trong tiếng Việt, hay gặp trong văn chúc tụng và câu đối. Không rõ nó vào tiếng ta từ bao giờ, cũng không có căn cứ gán cho ai. Đó là lời của người xưa truyền lại trong tiếng nói hằng ngày, nên cứ đọc để tham khảo, đừng coi là thước đo bắt buộc.
Vì có chỗ nay đã khác. Thời xưa, “công thành” gần như chỉ có một đường: học hành đỗ đạt, ra làm quan, hoặc gây dựng cơ nghiệp để lại cho con. Nay thì trăm nghề, nhiều người đổi nghề mấy lần mà vẫn nên chuyện. Còn cái danh nay tạo nhanh hơn hẳn: có tiếng trên mạng chỉ sau vài tháng, khi cái công chưa kịp có gì. Nên lời dặn về thứ tự trong bốn chữ này lại càng đáng nhớ.
Ảnh minh hoạ: Jeff Caylor — giấy phép CC BY 2.0, qua Wikimedia Commons.
