Ít câu thành ngữ nào nặng lời bằng cõng rắn cắn gà nhà. Nó không chê một thói xấu vặt, mà lên án hẳn một việc: đưa cái hại từ ngoài về để nó cắn chính người thân mình. Chỗ đau nhất nằm ở chữ cõng.
Con rắn, đàn gà và người đưa đường
Đàn gà là tài sản trong sân, nuôi để lấy trứng, lấy thịt, để bán lấy tiền chợ; gà con mới nở thì phải trông chừng suốt ngày. Còn rắn là kẻ thù của ổ gà: vào chuồng thì trứng mất, gà con mất, có con còn cắn chết cả gà mẹ. Vì thế nhà nào cũng phát quang bụi rậm quanh sân, bịt kín lỗ hổng chân tường, cho rắn hết đường vào.
Vậy mà trong câu này, con rắn không phải bò vào. Nó được cõng về, tức là có người vác nó trên lưng, đưa nó vượt qua hàng rào mà cả nhà đã dựng lên. Kẻ lạ đâu vào được tới sân; người ấy phải là người trong nhà. Hai chữ gà nhà ở cuối khép lại vòng tròn: thứ bị hại là của chính mình.
Rước cái hại về giữa người thân
Nghĩa bóng chỉ người vì tư lợi hoặc hờn giận mà bắt tay với người ngoài, tiếp tay cho họ làm hại chính nhà mình, họ mình, tập thể mình.
Câu này nặng hơn những lời chê thông thường. Người vô ơn, người tráo trở thì cái hại còn gói trong phạm vi hai người. Người cõng rắn thì mở toang cánh cửa, cái hại tràn vào cho tất cả những ai đứng sau cánh cửa ấy, kể cả người chẳng dính gì tới mối bất bình kia.
Người xưa chọn con rắn cũng là có ý. Rắn không biết ơn người cõng nó: nó cắn theo bản tính, cắn bất cứ ai ở gần, và rất có thể người bị cắn đầu tiên lại là người đã bế nó vào.
Vì sao có người đi cõng rắn
Phần lớn người cõng rắn không bắt đầu bằng ý xấu, mà bằng một nỗi ấm ức không ai giải. Bị xử ép, bị coi thường lâu ngày, người ta đi tìm chỗ dựa bên ngoài. Vậy nên giữ cho trong nhà có chỗ nói ra ấm ức là cách phòng tốt hơn mọi lời răn đe.
Họ cũng thường tính rằng mình chỉ mượn tay người ngoài để dạy người trong nhà một bài học, rồi mọi thứ sẽ dừng đúng chỗ ấy. Thực tế không bao giờ dừng ở đó. Người ngoài có tính toán riêng, một khi đã vào được bên trong thì họ chẳng hỏi ý người dẫn đường nữa.
Bất đồng với người nhà là chuyện thường, nhưng có một lằn ranh: mang chuyện nhà, tài sản nhà giao cho người có ý hại nhà mình. Giận nhau thì còn ngồi lại được; bước qua rồi thì thứ mất đi là lòng tin của những người còn lại.
Những câu gần nghĩa
- Rước voi về giày mả tổ: cùng một nghĩa, hình ảnh còn dữ hơn.
- Nuôi ong tay áo: cái hại được nuôi lớn ngay trong nhà rồi mới quay ra đốt chủ.
- Gà cùng một mẹ chớ hoài đá nhau: lời khuyên ngược lại, giữ hoà khí giữa người cùng gốc.
Đôi lời về câu này
Không rõ câu này có từ khi nào, cũng không có căn cứ gán nó cho ai. Đây là lời truyền miệng, hình ảnh lấy thẳng từ sân vườn nhà nông nên ai nghe cũng hiểu. Cứ đọc để tham khảo, đừng đem ra dán nhãn cho người khác.
Bởi ranh giới trong ngoài nay đã khác xưa nhiều. Ngày trước người ta sống cả đời trong một làng, ai là người nhà, ai là người ngoài thì rõ mồn một. Và có việc trước kia dễ bị coi là cõng rắn thì nay lại là việc phải làm: thấy chỗ mình làm bán hàng hỏng cho khách, nói ra đúng chỗ là ngay thẳng, chứ im lặng mới là có lỗi.
Ảnh minh hoạ: Alexkom000 — giấy phép CC BY 4.0, qua Wikimedia Commons.
