Có những câu ca dao thuộc từ trước khi biết đọc, và “Công cha như núi Thái Sơn, nghĩa mẹ như nước trong nguồn chảy ra” là một câu như thế. Nó chỉ đặt công ơn cha mẹ cạnh hai hình ảnh rồi để người nghe tự đo lấy.
Núi cao và mạch nước đầu nguồn
Thái Sơn là tên một ngọn núi nổi tiếng, quen dùng để chỉ cái cao lớn, vững chãi. Người xưa mượn ngọn núi ấy nói về công cha: lớn tới mức đứng dưới chân chỉ thấy sườn dốc, lùi xa mới thấy trọn hình. Mà núi thì im lặng, cứ đứng đó che gió.
Vế sau đổi chất liệu: nước trong nguồn chảy ra. Nguồn là chỗ mạch nước ứa ra từ lòng đất, ở nơi cao và khuất, ít ai tới tận nơi. Nước từ đó chảy xuôi, không ngừng, không đòi suối chảy ngược về trả lại. Chữ trong là nước chưa vẩn đục.
Hai hình ảnh dựng nên hai kiểu thương yêu. Công cha là chiều cao, là chỗ dựa sau lưng. Nghĩa mẹ là chiều dài, là dòng chảy len vào ngày thường. Người xưa không so hơn thua, chỉ cho thấy hai công ơn ấy đều không cân đong được.
Món nợ không tính hết
Điều câu ca dao muốn nói là: cha mẹ cho ta những thứ không cách nào trả sòng phẳng. Không ai nhớ mình đã được thay bao nhiêu lần tã, bao đêm có người thức dậy vì tiếng khóc của mình. Cái ta thấy chỉ là phần nổi, như ngồi bên bờ suối mà không biết mạch nước từ đâu.
Vì trả không hết nên chữ hiếu là một cách sống, chứ không phải một lần thanh toán. Bản đầy đủ đọc tiếp: “Một lòng thờ mẹ kính cha, cho tròn chữ hiếu mới là đạo con”. Chữ tròn gợi sự đầy đặn, liên tục, chứ không phải làm một việc lớn rồi thôi.
Dị bản thường nghe
Một dị bản rất phổ biến dùng bộ hình ảnh khác: “Công cha như núi ngất trời, nghĩa mẹ như nước ở ngoài biển Đông”, rồi tiếp “Núi cao biển rộng mênh mông, cù lao chín chữ ghi lòng con ơi”. Cụm cù lao chín chữ được hiểu là chín nỗi khó nhọc của cha mẹ khi nuôi con.
Đem ra dùng hôm nay
Với người đi làm xa, việc cụ thể nhất là đặt lịch cho những chuyến về. Nhiều người nghĩ “để năm sau rảnh hơn”, rồi năm sau lại có lý do mới, trong khi quỹ thời gian của cha mẹ mỗi năm một ngắn.
Với người đang nuôi con nhỏ, cách dạy hợp nhất là cho trẻ làm việc nhà sớm. Đứa trẻ từng tự rửa bát, tự gấp quần áo sẽ hiểu nhanh rằng cơm nước, nhà cửa gọn gàng không tự nhiên mà có.
Với người có cha mẹ đã già, phần khó nhất thường là kiên nhẫn. Cha mẹ hỏi đi hỏi lại một câu, kể mãi một chuyện, chậm chạp trong việc trước kia làm thoăn thoắt. Nhớ rằng ngày xưa họ cũng lặp lại hàng nghìn lần một câu dỗ, thì cơn sốt ruột dịu xuống nhiều.
Đôi lời về câu này
Đây là ca dao truyền miệng, không rõ ai đặt ra đầu tiên, cũng không có mốc thời gian nào chắc chắn; gán cho một tác giả hay một năm ra đời đều là đoán. Cứ đọc để tham khảo, đừng lấy làm khuôn cứng.
Có chỗ nay đã khác thật. Xưa, “thờ mẹ kính cha” nhiều khi hiểu thành con không được cãi nửa lời. Nay con cái bàn với cha mẹ chuyện chi tiêu, chuyện sửa nhà, có khi nói ngược ý cha mẹ mà chẳng ai coi là hỗn. Kính vẫn kính, nhưng cách kính đã đổi: giữ lòng biết ơn và giữ lễ trong lời ăn tiếng nói, chứ không phải im lặng để cha mẹ đi sai.
