Nghe câu Công cấy là công bỏ, công làm cỏ là công ăn lần đầu, nhiều người thấy vô lý: cấy là việc nặng nhất vụ, sao lại bảo là công bỏ? Câu này không hạ thấp việc cấy, nó chỉ đặt lại xem công nào mới đổi ra được hạt thóc.
Hai thứ công trên cùng một thửa ruộng
Cấy là việc ai cũng nhìn thấy. Cả xóm rủ nhau xuống đồng, lưng còng suốt buổi, tay cắm mạ liên tục. Cấy xong, ruộng đổi khác ngay: từ mặt bùn loang lổ thành hàng mạ xanh thẳng tắp, nhìn đã mắt, người cấy thấy như đã xong việc lớn.
Công bỏ không phải là công vứt đi, mà là công bỏ ra, công đặt xuống, công tạo cái nền; làm rồi thì thôi, không quyết được bông lúa sau này to hay nhỏ.
Còn làm cỏ thì lặng lẽ hơn nhiều. Cấy độ vài tuần thì cỏ dại mọc lẫn trong ruộng, chen với gốc lúa mà tranh phân, tranh nước. Người làm ruộng phải lội xuống, sục bùn, vùi từng đám cỏ. Việc ấy làm vài lần trong vụ, giữa trưa nắng, xong rồi ruộng nhìn chẳng khác trước là mấy.
Vậy mà chính những lần lội ruộng chẳng ai để ý ấy mới quyết định lúa khoẻ hay còi, bông chắc hay lép. Người xưa gọi đó là công ăn, cái công đổi thẳng ra bát cơm.
Khởi đầu không nuôi được ai
Ra ngoài ruộng đồng, câu này nói một lẽ: cái mở màn thường rầm rộ, còn cái làm nên kết quả thì âm thầm và kéo dài.
Người ta hào hứng lúc bắt đầu, rồi nguội dần khi việc chuyển sang phần giữ gìn, sửa chữa lặt vặt. Đúng lúc ấy thì cỏ mọc. Cỏ trong ruộng cũng như những cái nhỏ nhặt tích lại trong một công việc: không ai xử lý thì chúng ăn hết phần của cái mình gây dựng.
Đem ra dùng hôm nay
Trong học hành, buổi khai giảng và cuốn vở mới là công cấy. Ôn bài mỗi tối, sửa từng lỗi sai, hỏi lại chỗ chưa hiểu mới là công làm cỏ. Ai cũng vào năm học giống nhau, khác ở chỗ có chịu làm cỏ hay không.
Trong nuôi dạy con cũng vậy. Lo cho con đủ ăn đủ mặc là phần thấy được; phần nặng thật là ngày nào cũng nhắc, cũng nghe con kể chuyện, cũng uốn lại một thói lười mà chưa thấy kết quả.
Và phải dọn cỏ sớm. Cỏ non nhổ nhẹ tay, cỏ già bén rễ thì lôi cả gốc lúa lên theo. Một hiểu lầm nhỏ, một thói xấu mới chớm, xử ngay thì mất ít công, để lâu thì trả giá cả mùa.
Những câu cùng ý
- Một lượt cỏ, thêm giỏ thóc: mỗi lần làm cỏ là thêm một phần thu hoạch.
- Có công mài sắt có ngày nên kim: việc nhỏ lặp lại lâu ngày thì thành việc lớn.
- Đầu voi đuôi chuột: lời chê người chỉ mạnh lúc mở màn rồi bỏ dở.
Đôi lời về câu này
Đây là lời truyền miệng của nhà nông, không rõ xuất xứ, không gắn với ai. Mỗi vùng nói hơi khác về từ ngữ nhưng giữ nguyên thế đối. Cứ đọc để tham khảo, đúng sai còn tuỳ việc.
Riêng chuyện làm cỏ thì nay đã khác nhiều. Phần lớn ruộng bây giờ trừ cỏ bằng thuốc hoặc bằng máy, có nhà cả vụ không phải lội xuống nhổ tay lần nào, nên vế công làm cỏ không còn tả đúng việc trên đồng nữa. Nhưng cái ý bên trong chưa cũ: cây nào cũng cần chăm giữa vụ, chứ không phải trồng xuống là xong.
Ảnh minh hoạ: Alexkom000 — giấy phép CC BY 4.0, qua Wikimedia Commons.
