Con vua thì lại làm vua, con sãi ở chùa lại quét lá đa đọc lên nghe nhẹ như lời kể, mà bên trong là cả một cái nhìn về xã hội cũ. Người xưa không giảng dài dòng, chỉ đặt cạnh nhau hai hình ảnh rồi để người nghe tự hiểu.
Hai đứa trẻ, hai con đường vạch sẵn
Câu ca dao đặt cạnh nhau hai đứa trẻ ở hai đầu bậc thang xã hội cũ. Một bên là con vua, sinh ra trong cung, được dạy chữ, dạy lễ, và nối ngôi là chuyện đương nhiên theo lệ cha truyền con nối. Bên kia là con sãi; sãi là người giúp việc trong chùa, và việc chờ sẵn đứa con cũng là việc cha nó đang làm.
Lá đa rụng quanh năm, quét hôm nay mai lại đầy. Người xưa chọn đúng cái việc lặp mãi không dứt ấy để nói về một phận người không có lối rẽ. Chữ lại ở cả hai vế nhấn vào sự lặp từ đời cha sang đời con.
Điều câu ca dao muốn nói
Cái đáng nói không ở chuyện làm vua hay quét lá, mà ở chỗ: trong xã hội cũ, chỗ đứng của một người phần lớn do nơi sinh ra định đoạt. Đứa trẻ chưa kịp biết mình muốn gì thì đường đã vẽ xong.
Giọng câu ca dao không phải giọng khen. Cần nói rõ: đây là tả một thực tế đã qua chứ không cổ vũ cho nó, nên đọc thành lời khuyên “hãy an phận” là hiểu ngược. Bằng chứng nằm ở hai câu sau, nhiều người không nhớ tới.
Bao giờ dân nổi can qua, con vua thất thế lại ra quét chùa.
Hai câu này lật ngược hẳn ý hai câu đầu. Can qua chỉ binh đao, biến động lớn; thời thế đổi thì con vua mất chỗ dựa cũng ra sân chùa cầm chổi. Cái trật tự tưởng như vĩnh viễn hoá ra không vĩnh viễn. Trích hai câu đầu mà bỏ hai câu sau là làm lệch cả bài.
Điều còn dùng được hôm nay
Trước hết, không ai chọn được nơi mình sinh ra. Nhận ra điều đó để bớt ngạo mạn khi mình gặp may và bớt khắc nghiệt khi nhìn người kém may hơn.
Sau nữa, không chỗ đứng nào chắc mãi. Của cải, chức phận, tiếng tăm đều đổi theo hoàn cảnh, nên đừng lấy địa vị làm thước đo giá trị con người. Ông bà vẫn nói sông có khúc, người có lúc.
Cuối cùng, cái vòng lặp “cha quét lá đa thì con cũng quét lá đa” là thứ đáng phá: cho con đi học, dạy con một cái nghề, mở cơ hội cho lớp sau.
Đôi lời về câu này
Đây là ca dao truyền miệng qua nhiều đời, không rõ ai đặt ra đầu tiên, cũng không có mốc nào chắc chắn. Có nơi hát “con sãi ở chùa thì quét lá đa”, khác một chữ, ý không đổi. Cứ đọc để tham khảo, vì lời người xưa đúng tới đâu còn tuỳ thời.
Mà cái thời trong câu thì nay đã khác hẳn. Không còn vua, không còn lệ cha truyền con nối, không còn ai sinh ra là mặc định phải theo nghề cha. Con nhà làm ruộng nay đi học rồi làm thầy giáo, làm thợ máy, làm nghề máy tính; con nhà buôn bán có khi lại về quê trồng trọt. Nên đọc câu này như tấm ảnh cũ chụp một thời đã qua.
