Ai lớn lên ở làng đều từng nghe câu “Con trâu là đầu cơ nghiệp”. Đó không phải lời khen văn vẻ dành cho con vật, mà là cách nhà nông xưa định giá tài sản của mình.
Vì sao con trâu đứng đầu
Cơ nghiệp là toàn bộ nền làm ăn của một nhà: ruộng đất, nhà cửa, nông cụ, vật nuôi. Đầu cơ nghiệp là đứng đầu cái nền ấy, quan trọng nhất, phải lo trước nhất.
Người xưa xếp trâu lên hàng đầu vì lý do rất thực: trâu kéo cày, kéo bừa, kéo xe, trục lúa, việc nặng nào cũng trông vào sức trâu. Một sào ruộng cày bằng sức người mất mấy ngày, có trâu thì còn vài giờ. Trâu lại cho phân bón ruộng và đẻ nghé. Nói gọn: trâu vừa là đồ nghề, vừa là của sinh lời.
Nên tậu trâu là việc lớn ngang dựng nhà, lấy vợ, đúng như câu tậu trâu, cưới vợ, làm nhà. Nhà không trâu thì phải đi cày thuê hay mượn trâu người, làm gì cũng chậm một nhịp.
Điều người xưa muốn nhắn
Ra ngoài ruộng đồng, câu này nói một điều dùng chung được: đáng bỏ tiền trước nhất là thứ làm ra của cải, không phải thứ tiêu đi của cải. Con trâu tốn tiền mua nhưng sinh ra thóc; cái áo đẹp mua về chỉ để mặc.
Chữ đầu còn là chuyện thứ tự: vốn còn mỏng mà biết dồn cho cái gốc thì cơ nghiệp lớn dần, đem tiêu vào thứ chỉ để phô ra thì mãi loay hoay.
Kèm theo đó là nếp quý đồ nghề. Nhà nông xưa chăm trâu như chăm người nhà: mùa rét đốt lửa sưởi cho trâu, đi làm về cắt cỏ trước khi lo bữa mình. Giữ được cái đầu cơ nghiệp thì mới giữ được nồi cơm.
Đem ra dùng hôm nay
Thứ nhất, chiếc máy phục vụ nghề, khoá học nâng tay nghề, cái quầy hàng nhỏ, đó là những con trâu của thời nay: chúng làm việc cho ta chứ không nằm đó.
Thứ hai, giữ đồ nghề là giữ miếng cơm. Người thợ để đồ han gỉ, người lái xe bỏ bê bảo dưỡng, đều đang lơ là cái đầu cơ nghiệp của mình. Tiền chăm bao giờ cũng nhỏ hơn cái giá trả khi hỏng việc giữa chừng, của bền tại người là vậy.
Thứ ba, đừng quên người đứng sau đồ nghề. Trâu khoẻ mà người cày vụng thì luống vẫn xiêu. Với người đi làm công, con trâu chính là sức khoẻ và cái nghề trong tay.
Đôi lời về câu này
Câu này là lời truyền miệng của nhà nông, đúc từ kinh nghiệm nhiều đời, không rõ có từ bao giờ, không gắn với ai. Đọc để tham khảo là vừa, đừng bám mặt chữ.
Bởi mặt chữ thì nay đã khác. Nhiều nhà nông bây giờ đã bán trâu, sắm máy cày cầm tay, thuê máy gặt theo vụ; cái đầu cơ nghiệp của họ nằm ở cái máy, ở mảnh vườn cây ăn quả, hay ở cái xe chở hàng ra chợ. Con trâu không còn đứng đầu, nhưng câu hỏi trong đó thì vẫn nguyên: cái gì đang thật sự làm ra của cải cho mình, và mình đã chăm nó đủ chưa.
