Có những câu quen tới mức người ta quên rằng nó đang tả một cảnh rất cụ thể. Con trâu đi trước, cái cày theo sau là một câu như vậy, gọn như bức ký hoạ về buổi sớm trên đồng.
Cái cảnh mà câu nói vẽ ra
Đi cày là việc mở đầu cả vụ: phải lật đất lên cho tơi, chôn gốc rạ cũ xuống. Việc ấy do cái cày làm, nhưng cày không tự đi được, phải có sức kéo, và sức kéo là con trâu.
Thế là trên ruộng thành một hàng rất rõ. Trâu đi đầu, cổ đeo ách, kéo cái cày nối phía sau bằng dây thừng. Lưỡi cày cắm xuống, lật lên từng luống bùn đen bóng. Người đi sau cùng, một tay giữ chuôi cày, tay kia cầm dây nhắc trâu rẽ trái rẽ phải. Thứ tự ấy không đảo được: trâu là lực kéo, cày là đồ nghề, còn người phải nhìn cả luống mà chỉnh cho thẳng.
Người xưa gửi gì trong đó
Cách hiểu quen nhất là nói về lối làm ăn trông cả vào sức người sức vật: ruộng nhỏ, đồ nghề đơn sơ, mỗi vụ là mỗi lần bán mặt cho đất. Nói vậy là nói cái vất vả, không phải để chê ai.
Cách hiểu thứ hai chú ý vào chữ trước và chữ sau. Việc gì cũng có thứ tự, cái tạo ra lực thì phải đi đầu; đặt cày lên trước trâu là chuyện vô nghĩa. Làm gì cũng vậy: phải rõ đâu là sức kéo, đâu là đồ nghề, đâu là người cầm lái.
Còn một tầng kín hơn: cả ba đều cần nhau. Trâu khoẻ mà cày cùn thì đất không tơi, cày tốt mà người cầm không vững thì luống cong queo, người giỏi mà trâu kiệt sức thì cũng phải nghỉ giữa buổi.
Đem ra dùng hôm nay
Trước hết là biết đâu là con trâu của mình. Trong một nhà, một cửa hàng, một tổ làm việc, luôn có thứ đóng vai sức kéo: nguồn thu chính, người làm chính, cái nghề đang nuôi mình. Chăm cho nó khoẻ là việc quan trọng nhất, vì mọi thứ khác đều nối vào nó mà đi, đúng như câu con trâu là đầu cơ nghiệp.
Sau nữa là đừng đảo thứ tự. Người ta hay sốt ruột muốn có ngay kết quả mà bỏ khâu tạo lực: muốn bán hàng mà chưa có hàng tốt, muốn con giỏi mà chưa dạy con nếp học. Đặt cày trước trâu thì luống nào cũng dở.
Đôi lời về câu này
Đây là lời truyền miệng, gắn với nghề trồng lúa nước, không rõ ai đặt ra, cũng chẳng biết từ đời nào. Cứ đọc để tham khảo, đúng tới đâu còn tuỳ việc, tuỳ thời.
Riêng cái cảnh trong câu thì nay đã khác thật. Ra đồng bây giờ phần lớn là máy cày, máy bừa; nhiều xã cả năm không thấy con trâu nào kéo cày, trẻ con muốn xem thì phải giở sách. Cảnh thì cũ rồi, còn cái thứ tự nó dạy thì vẫn dùng được.
