Câu “Con so về nhà mạ, con rạ về nhà chồng” nay ít người trẻ hiểu ngay, vì cả ba tiếng con so, con rạ, nhà mạ đều là tiếng cũ. Gỡ ba tiếng ấy ra thì thấy phía sau là một cách thu xếp rất tình nghĩa của người xưa.
Con so, con rạ, nhà mạ là gì
Con so là đứa con đầu lòng. Con rạ là những đứa sinh sau, từ đứa thứ hai trở đi.
Mạ là một cách gọi mẹ. Nhà mạ tức là nhà mẹ đẻ, nhà cha mẹ ruột của người con gái. Có nơi nói thẳng là “nhà mẹ” cho dễ hiểu.
Ghép lại, câu tục ngữ ghi một tục lệ: sinh đứa đầu thì con gái về nhà cha mẹ đẻ mà sinh và ở cữ; từ đứa thứ hai trở đi thì sinh tại nhà chồng.
Vì sao người xưa thu xếp như vậy
Lần sinh đầu là lần đáng lo nhất. Người con gái chưa từng trải qua, chưa biết bế con, chưa biết tự lo những ngày ở cữ. Thời ấy chưa có bệnh viện gần, thứ đáng tin nhất là kinh nghiệm của người đã từng đẻ, mà gần nhất chính là mẹ đẻ.
Về nhà mạ thì con gái được mẹ ruột chăm tận tay, và quan trọng hơn cả là ở nhà mình thì không phải giữ ý. Nhà chồng dù tốt đến mấy, con dâu vẫn khó kêu mệt, khó nhờ vả cho thoải mái.
Đến lần sau thì đã quen việc, đứa lớn lại cần ở gần cha, nên sinh tại nhà chồng là hợp lẽ. Câu này vì thế không phải phép cứng, mà là cách thu xếp cho người sinh con được chăm tốt nhất lúc khó nhất.
Điều còn dùng được hôm nay
Cái lõi của câu tục ngữ là: người mới bắt đầu nên được đặt cạnh người từng trải. Lần đầu làm gì cũng vụng, có người đi trước ở bên thì cái khó vơi hẳn.
Nó còn nhắc rằng con gái lấy chồng rồi thì sợi dây với mẹ đẻ vẫn còn nguyên; lúc cần nhất, mẹ vẫn là chỗ để con quay về. Ông bà mình hay nói “sảy cha còn chú, sảy mẹ bú dì”, cũng một nếp đùm bọc ấy.
Điều nên tránh là biến tục thành lệ rồi làm mất lòng nhau. Mỗi nhà một cảnh: bà ngoại ở xa, bà nội rảnh hơn, hoặc vợ chồng tự lo được. Bàn cho êm vẫn hơn cãi xem về bên nào đúng lệ.
Đôi lời về câu này
Đây là lời truyền miệng của dân gian, không rõ có từ bao giờ, không gắn với ai. Nó ghi nếp của một số vùng chứ không phải nơi nào cũng theo, nên đọc để tham khảo, đừng coi là khuôn.
Phần “sinh ở đâu” nay đã khác hẳn: hầu hết người sinh con đều vào bệnh viện hay nhà hộ sinh gần nhất, chỗ sinh do quãng đường và giấy tờ định đoạt, không do bên nội bên ngoại. Cái còn lại của câu chỉ là chuyện mấy tuần sau đó ai ở bên đỡ đần.
