Trong ca dao dạy con của người Việt, có hai câu rất mộc mạc mà thấm:
Con ơi muốn nên thân người
Lắng tai nghe lấy những lời mẹ cha
Không răn đe, không doạ nạt, chỉ một tiếng gọi “con ơi” rồi dặn đúng một việc: chịu khó nghe.
Nghĩa đen: nên thân người và lắng tai nghe
“Nên thân người” là thành người cho ra người: có nghề, biết ăn ở, đứng được trên đôi chân mình. Chữ “nên” dùng như nói về cái cây được uốn, món đồ được làm ra — phải qua một chặng mới thành.
Vế sau mới là chỗ đáng để ý. Ca dao không nói “nghe lời mẹ cha” mà nói “lắng tai nghe lấy”. Chữ “lắng” là chú tâm, dừng việc khác lại mà nghe; chữ “lấy” là thu về làm của mình chứ không để trôi qua tai. Còn “những lời mẹ cha” phần lớn chẳng phải lời dạy trịnh trọng, mà là mấy câu nhắc vụn vặt: liệu mà giữ sức khoẻ, chơi với bạn nào thì gần, tiêu pha có chừng.
Nghĩa bóng: trường học đầu tiên là ở trong nhà
Hai câu này gói một cách nghĩ bền: người ta nên thân nên phận trước hết nhờ nếp nhà, sau mới đến trường lớp. Cha mẹ là người thầy đầu tiên, dạy bằng lời dặn rải ra trong bữa cơm, trên đường đi chợ.
Sâu hơn, đây là chuyện cái từng trải: cha mẹ đã đi qua những chặng con sắp bước vào, nên nghe lời cha mẹ là cách rẻ nhất để khỏi trả học phí cho những cái vấp ấy.
Nhưng phải hiểu cho đúng: “nghe lấy” không phải là làm theo tất cả mà không nghĩ. Nghe là để hiểu vì sao cha mẹ dặn thế, rồi cân nhắc mà chọn. Con lớn lên sẽ gặp những việc cha mẹ chưa từng trải, lúc ấy vẫn phải tự quyết. Ca dao chỉ đòi đừng gạt lời cha mẹ trước khi kịp nghe hết.
Bài học và cách dùng hôm nay
Thứ nhất, biết nghe cũng là cái nghề phải rèn. Nghe không khó ở tai mà khó ở lòng: người ta thường nghe với sẵn câu trả lời trong đầu, chỉ chờ người kia dứt lời là bật ra. Tập nghe hết một ý trước khi phản ứng là bài học dùng được cả đời.
Thứ hai, câu này cũng đặt phần nặng lên vai cha mẹ: muốn con lắng tai thì lời mình phải đáng nghe. Nói quá nhiều thì con nhờn; nói lúc đang nóng thì con chỉ nhớ cơn giận; nói một đằng làm một nẻo thì con nhìn việc chứ chẳng nghe lời.
Nhà có con đang tuổi lớn, khó nhất là lúc con bắt đầu thấy cha mẹ “không hiểu gì cả”. Cách ăn thua thường không phải nói nhiều hơn, mà là nói ít và đúng lúc: chọn lúc con bình tĩnh, nói rõ vì sao mình lo, rồi để con nêu ý của nó. Con được nghe thì mới chịu nghe lại.
Những câu cùng ý
- Cá không ăn muối cá ươn, con cãi cha mẹ trăm đường con hư — cùng ý nhưng giọng nghiêm khắc hơn.
- Dạy con từ thuở còn thơ — lời dặn cho cha mẹ về thời điểm uốn nắn.
- Đi hỏi già, về nhà hỏi trẻ — muốn biết chuyện đời thì hỏi người từng trải.
Đôi lời về câu ca dao này
Đây là lời truyền miệng trong dân gian, không rõ ai đặt ra, cũng không nên gán cho tác giả nào; người mẹ hát ru, người bà nhắc lại, cứ vậy mà truyền đời. Nên xem là chỗ tham khảo, có đúng có sai tuỳ thời.
Chỗ nay đã khác nằm ở phần việc. Ngày trước nghề cha truyền con nối, cha biết cày thì dạy con cày, mẹ biết dệt thì dạy con dệt, nên lời cha mẹ gần như cả cuốn sách nghề. Nay đứa con làm cái nghề cha mẹ chưa từng nghe tên, hỏi cũng chẳng biết đường mà chỉ. Phần chỉ việc ấy hết dùng được, nhưng phần ăn ở với người, giữ chữ tín, tiêu pha có chừng thì vẫn nguyên giá trị. Nghe lấy là nghe phần ấy.
