Có một câu hay bật ra đúng lúc mọi thứ gần như đã hỏng: nhà bàn nhau vay nốt chỗ tiền cuối, người thợ mở lại cỗ máy đã sửa ba lần không được, rồi ai đó nói “thôi thì còn nước còn tát”. Bốn tiếng ấy vừa là lời động viên, vừa là cái lệ rất rõ về lúc nào được phép dừng.
Nghĩa đen: nghề tát ao và cái đáy ao
Câu này đi ra từ việc tát ao, tát đầm bắt cá. Người ta dùng gàu sòng, gàu dai múc nước hắt ra ngoài, làm liên tục hàng giờ cho tới khi cá dồn lại ở vũng giữa rồi phơi lưng trên bùn.
Việc ấy nặng và lâu, nhưng cái lệ thì đơn giản: chừng nào trong ao còn nước thì còn phải tát. Bỏ dở giữa chừng là mấy tiếng trước đó thành công cốc, vì nước chưa cạn thì cá vẫn còn chỗ trốn. Người tát ao lấy cái ao làm mốc dừng, chứ không lấy độ mỏi của cánh tay.
Nghĩa bóng: còn cách thì chưa được buông
Sang chuyện người, “nước” là cơ hội còn sót lại, là cách chưa thử; “tát” là bắt tay vào làm. Còn nước còn tát nghĩa là chừng nào còn dù chỉ một khả năng nhỏ, ta chưa có quyền tuyên bố mọi thứ đã hết.
Cái sắc sảo của câu là nó không hô hào “cố lên” chung chung, mà đặt một câu hỏi để tự kiểm: muốn dừng thì trả lời xem ao đã cạn chưa. Nếu chưa, cái nản không phải cớ chính đáng để bỏ. Ngược lại — vế này ít ai để ý — nếu nước cạn thật, câu tục ngữ cũng chẳng bắt ai tát tiếp cái đáy bùn; nó cho phép dừng, miễn là dừng dựa trên sự thật chứ không dựa trên cơn mệt.
Bài học và cách dùng hôm nay
Thứ nhất, tách cái nản ra khỏi sự thật. Người ta thường bỏ cuộc không phải vì hết cách, mà vì mệt; cái mệt làm mọi cách còn lại trông đều vô ích. Lúc muốn buông, cứ viết ra giấy những gì mình chưa thử — còn dòng nào thì ao chưa cạn.
Thứ hai, cố gắng phải có hướng, không chỉ có sức. Người tát ao không tát bừa: họ chọn hướng hắt nước, đắp bờ cho nước khỏi chảy ngược. Bền chí là bền với cái đích, còn cách làm thì vẫn được đổi. Ai bám mãi một cách làm đã rõ là sai thì không phải bền, mà là bướng.
Trong việc làm ăn thì rõ nhất: hồ sơ sắp đến hạn mà thiếu giấy tờ, đơn hàng có nguy cơ trễ, phản xạ đầu của nhiều người là báo hỏng. Người theo tinh thần câu tục ngữ sẽ gọi thêm một cuộc điện thoại, xin gặp một lần nữa, đề nghị cách khác. Rất nhiều việc được cứu ở đúng cú điện thoại mà người khác ngại gọi.
Những câu cùng ý
- Chớ thấy sóng cả mà ngã tay chèo — gặp khó mà buông tay là hỏng chuyến đi.
- Có công mài sắt có ngày nên kim — làm bền bỉ thì việc tưởng không thể vẫn thành.
- Còn người là còn của — mất tiền chưa phải mất hết, còn sức người thì gây lại được.
Đôi lời về câu này
Đây là lời truyền miệng gắn với chuyện đồng áng, không rõ có từ đời nào. Cứ xem là chỗ tham khảo, có đúng có sai tuỳ thời.
Chỗ nay đã khác nằm ở chính cái đáy ao. Người tát ao nhìn thấy đáy nên biết lúc nào là hết. Nay nhiều chỗ chẳng có đáy để mà nhìn: cửa hàng lỗ liên tục vẫn đổ thêm vốn, thua rồi lại vay qua ứng dụng để gỡ, mỗi lần vay là một “gàu nước” tưởng còn mà thật ra đang đào sâu thêm. Ở đó câu tục ngữ dễ bị đem ra bào chữa cho việc đâm lao theo lao. Người tỉnh táo phải phân biệt “vẫn còn cơ hội” với “mình chưa muốn nhận sự thật”.
