Sáu chữ, hai vế đối nhau chan chát, câu “Con nhà lính, tính nhà quan” đọc một lần là nhớ. Người xưa dùng nó để chỉ ai hoàn cảnh một đằng mà cách sống một nẻo.
Nghĩa đen: nhà lính và nhà quan
Trong xã hội cũ, lính là người đi phục dịch, canh gác, chinh chiến; nhà lính là nhà thường dân, quanh năm thiếu trước hụt sau. Còn quan có chức phận, có bổng lộc, có kẻ hầu người hạ. Hai nếp nhà ấy cách nhau rất xa. Đây là chuyện của một thời đã qua, kể lại để hiểu câu nói chứ không phải để khen chê ai.
Chữ “tính” ở đây không phải tính nết trời cho, mà là thói quen sống, cách ăn cách tiêu, những đòi hỏi mà một người tự cho mình cái quyền được hưởng. Ghép hai vế lại là ra ngay một cảnh lệch pha: túi thì mỏng mà đòi hỏi thì dày.
Nghĩa bóng: sống vượt quá cái mình đang có
Điều người xưa muốn nói là thói sống không tương xứng với thực lực. Người mắc phải thường chẳng phải kẻ xấu, chỉ là đặt mức sống cao hơn cái tay mình với tới. Kết quả là túng thiếu triền miên, vay mượn liên tục, người nhà phải gánh phần hụt.
Cần nói rõ để khỏi hiểu lệch: câu này không bảo người nghèo phải cam chịu nghèo. Nó chê cái tính, tức thói hưởng thụ và đòi hỏi, chứ không chê cái chí. Người xuất thân khó khăn mà quyết chí học hành, làm ăn thì chẳng ai chê cả.
Bài học và cách dùng hôm nay
Bài học đầu là biết mình đứng ở đâu. Đây không phải tự ti, mà là chịu nhìn con số thật: tháng làm ra bao nhiêu, để dành được bao nhiêu. Người không dám nhìn con số của mình rất dễ trượt vào lối sống của người khác.
Bài học thứ hai là phân biệt cái cần với cái sĩ diện. Nhiều khoản chi lớn không đẻ ra từ nhu cầu, mà từ nỗi sợ bị người ta chê. Gốc rễ nằm ở nếp nghĩ, không nằm ở món đồ.
Ngày nay chuyện ấy gặp lại ở cái thẻ tín dụng và món hàng trả góp: lương vừa phải vẫn mua được điện thoại đời mới, vẫn đi chơi xa, vẫn đổi xe — tất cả bằng tiền mai sau. Trong nhà cũng vậy: cha mẹ vất vả mà cố cho con bằng bạn bằng bè về mọi thứ là vô tình dạy con quen với mức sống nó chưa làm ra được. Cho con điều kiện tốt là đúng, nhưng phải cho con biết chúng đổi bằng bao nhiêu ngày công.
Những câu cùng ý
- Liệu cơm gắp mắm — có bao nhiêu thì tiêu bấy nhiêu.
- Khéo ăn thì no, khéo co thì ấm — cùng ít của mà biết thu vén thì vẫn đủ.
- Áo gấm đi đêm — phô trương đặt sai chỗ, chẳng để làm gì.
Đôi lời về câu này
Đây là lời truyền miệng của dân gian, không ai biết người nói đầu tiên, không gắn với chuyện lịch sử nào. Cứ xem là chỗ tham khảo, có đúng có sai tuỳ thời.
Chỗ nay đã khác nằm ở hai chữ “con nhà”. Ngày trước con nhà lính gần như suốt đời làm lính, cái phận đóng chặt từ lúc sinh ra. Nay người sinh trong nhà làm ruộng vẫn học được nghề, đi làm xa, dành dụm mua được nhà. Vậy nên trước khi chê ai “tính nhà quan”, hãy xem người ta tiêu tiền vay hay tiêu tiền tự mình làm ra — hai chuyện khác hẳn nhau.
