Có những bài ca dao ta thuộc từ trước khi biết đọc, thuộc qua tiếng ru của bà, của mẹ, rồi cứ nghĩ đó là chuyện mèo chuột vu vơ cho trẻ dễ ngủ. Càng lớn đọc lại càng thấy người xưa cười một cái cười vừa hóm vừa sâu.
Con mèo mà trèo cây cau
Hỏi thăm chú chuột đi đâu vắng nhà
Chú chuột đi chợ đường xa
Mua mắm mua muối giỗ cha con mèo
Nghĩa đen: một cuộc hỏi thăm giữa sân nhà
Cây cau nhà nào ở quê cũng trồng trước sân: thẳng đuột, trơn nhẵn, cao vút, không cành bám. Trèo được đâu phải dễ, mà mèo thì trèo rất giỏi. Vậy nên đây không phải cuộc dạo chơi tình cờ: mèo leo lên chỗ cao nhất, nhìn khắp khu vườn.
Lời lẽ của mèo thì lịch sự hết chỗ nói: gọi bằng “chú”, lại còn “hỏi thăm”, đúng kiểu hàng xóm tử tế ghé qua. Chuột đi vắng thật, vì đi chợ phiên đường xa mua mắm mua muối — hai thứ rẻ nhất trong bếp nhà nghèo, mà nhà nào cũng cần cho mâm cơm cúng. Mua về làm gì thì câu cuối mới hé ra: giỗ cha con mèo.
Nghĩa bóng: cái tát bằng lời của kẻ yếu
Mèo với chuột là kẻ thù truyền kiếp, nên mèo hỏi thăm nhà chuột thì chẳng bao giờ là thiện chí. Đằng sau chữ “chú” ngọt xớt kia là cái đói, là ý rình mồi. Bài ca dao dựng trên đúng chỗ ấy: lời càng ngọt thì bụng dạ càng đáng ngờ.
Nhưng cái tài của bài nằm ở câu trả lời. Chuột bé nhỏ, sống trong nơm nớp, vậy mà không van xin, cũng không bỏ chạy. Nó đáp một câu tưởng thật thà mà hoá ra là lời rủa nặng nhất: mua mắm muối về giỗ cha con mèo. Nghĩa là cha mèo chết rồi, mèo đừng lên giọng đàn anh ở đây. Đọc rộng ra, mèo là hạng người quen bắt nạt mà thích khoác bộ mặt tử tế; chuột là người thấp cổ bé họng không chịu bị lừa.
Bài học và cách dùng hôm nay
Thứ nhất, hãy nhìn cái bụng chứ đừng chỉ nghe cái giọng. Lời hỏi han bất thường từ người vốn chẳng ưa mình thường có lý do phía sau. Ông bà ta nói gọn hơn: “mật ngọt chết ruồi”, “miệng nam mô, bụng bồ dao găm”.
Thứ hai, tiếng cười cũng là một thứ vũ khí. Cả bài không một chữ nặng nề, vậy mà đọc xong ai cũng hiểu mèo vừa ăn một vố đau. Dạy con cảnh giác bằng bài này rất tiện: kể lại rồi cùng con nghĩ xem vì sao chuột đáp thế. Cũng nên nhắc chính mình: đừng làm con mèo.
Đôi lời về bài ca dao này
Đây là lời truyền miệng của dân gian, không rõ ai đặt ra, không rõ từ đời nào, cứ vậy mà đi từ làng này sang làng khác. Nên xem là chỗ tham khảo, có đúng có sai tuỳ thời.
Chỗ nay đã khác là mức đề phòng. Ngày xưa quanh quẩn trong xóm, ai lạ mà ngọt nhạt là đáng ngờ. Nay mỗi ngày ta nhờ toàn người chưa gặp mặt: người giao hàng, người chỉ đường, người lạ trả lời giúp một câu trên mạng. Cứ theo bài mà coi ai nói ngọt cũng là mèo thì sống rất mệt, lại bất công với người tử tế.
