Có những câu nghe qua là thấy nhói. “Con kiến kiện củ khoai” là một câu như thế: sáu tiếng mà dựng lên trọn cảnh một con vật bé xíu đi đòi lẽ phải với một khối to lù lù, nằm im chẳng buồn đáp.
Nghĩa đen: một vụ kiện không có toà
Con kiến là con vật nhỏ nhất người làm ruộng gặp hằng ngày: chăm, đông, nhưng một mình thì nhẹ tênh, gió thổi cũng bay. Củ khoai thì nặng, tròn, lấm đất, nằm ì một chỗ, không cắn ai, chỉ được cái to và không nhúc nhích.
Đặt hai thứ ấy vào một vụ kiện là cảnh trái khoáy đến buồn cười. Kiến trèo lên củ khoai, râu ngoáy tít, kêu oan hết lời. Củ khoai vẫn nằm đó, không cãi, không xin lỗi, chẳng nhận. Cái đáng ngán của nó không phải nanh vuốt, mà là sự trơ ra. Cảnh ấy lại thiếu một thứ: chẳng ai đứng ra phân xử. Kiện xong, kiến lại bò về, mọi thứ y nguyên.
Nghĩa bóng: người thế yếu đi đòi lẽ phải
Nghĩa bóng khá rõ: người thế yếu đòi công bằng với bên mạnh hơn mình gấp bội. Đòi hỏi ấy, dù có lý đến đâu, cũng dễ rơi vào khoảng không.
Nhưng phải đọc kỹ hơn. Câu này không hề bảo con kiến sai. Cái được nhấn là chênh lệch về sức, chứ không phải về lẽ. Con kiến có thể đúng hoàn toàn mà vẫn thua. Ông bà ta còn mấy câu cùng lối như “trứng chọi với đá”, “châu chấu đá xe”, nhưng hai câu ấy nói cái vỡ tan tức thì, còn câu này nói cái vô vọng kéo dài.
Bài học và cách dùng hôm nay
Bài học đầu là nhìn cho đúng tương quan trước khi lao vào. Sức và thời giờ có hạn; đổ hết vào cuộc đối đầu không có chút cơ hội nào thì phần thiệt vẫn là mình.
Bài học thứ hai nằm ở chữ “một”. Kiến chỉ vô vọng khi đi một mình, nên ông bà mới dặn thêm “một cây làm chẳng nên non, ba cây chụm lại nên hòn núi cao”. Ở chỗ làm, người mới vào nghề thấy quy trình có chỗ vô lý mà nói mãi chẳng ai nghe thì đừng gân cổ cãi; cứ góp bằng chứng rồi tìm đúng người có quyền mà trình bày.
Bài học thứ ba dành cho phía củ khoai. Với con trẻ, cha mẹ chính là củ khoai: to hơn, quyền hơn. Nghe con nói hết một lần, dù cuối cùng vẫn giữ nguyên quyết định, là cách để nó không lớn lên với cảm giác của con kiến.
Đôi lời về câu này
Đây là lời truyền miệng của dân gian, không rõ có từ bao giờ, ai nói đầu tiên. Cứ xem là chỗ tham khảo, có đúng có sai tuỳ thời.
Chỗ nay đã khác là cái “không có toà”. Ngày xưa kiến kêu giữa đồng không, chẳng ai nghe. Nay người mua phải hàng hỏng có thể giữ hoá đơn, gọi tổng đài khiếu nại, tìm người cùng cảnh rồi cùng lên tiếng, và nhiều vụ đã đòi lại được tiền. Con kiến vẫn bé, nhưng cái sân để nó kêu thì rộng hơn xưa nhiều.
