Người Việt hay nhắc nhau về gốc gác bằng một câu rất ngắn: “Con không chê cha mẹ khó, chó không chê chủ nghèo”. Câu ấy đặt lòng hiếu cạnh lòng trung của con vật nuôi, nghe mộc mạc mà ý thì nghiêm.
Nghĩa đen: hai vế, hai hình ảnh quen
Chữ “khó” ở đây không phải khó tính, mà là khó khăn, nghèo túng — lối nói cũ còn giữ trong tiếng “khốn khó”, “nhà khó”. Vế đầu nghĩa là: phận làm con thì không được chê cha mẹ mình nghèo.
Vế sau lấy con vật quanh quẩn ngoài sân. Con chó ở với nhà nghèo, ăn cơm thừa canh cặn, nằm ngoài hè, vậy mà chủ đi đâu về cũng mừng quýnh, đêm vẫn nằm canh cổng. Người xưa chẳng lý sự dài dòng, chỉ đưa ra một phép so: con vật còn giữ nghĩa với chủ nghèo, huống chi con người với cha mẹ mình.
Nghĩa bóng: cha mẹ không phải thứ để chọn
Ý chính là tình cha mẹ con cái không đặt trên nền tiền bạc. Người ta chọn được bạn, chọn được nghề, chọn được chỗ ở, chứ không ai chọn được cha mẹ.
Câu này nhắm vào một thói rất cụ thể: đứa con lớn lên, ra ngoài thấy người ta khá giả hơn, rồi thấy nhà mình quê mùa, đâm ra ngại nhận, ngại đưa bạn về nhà. Người xưa gọi thẳng đó là chê. Cùng mạch ấy, ông bà còn dặn “chim có tổ, người có tông”, “cây có cội, nước có nguồn”.
Bài học và cách dùng hôm nay
Biết ơn thì phải bắt đầu từ chỗ gần nhất. Người dưng giúp một việc thì ta cảm kích, còn cha mẹ nuôi mình khôn lớn thì coi là đương nhiên. Cái nghèo của cha mẹ cũng không phải cái lỗi để con đem ra phán: phần lớn các cụ đã làm hết những gì hoàn cảnh cho phép, và chính cái nền ấy đẩy con lên.
Thời nay cái chê ít khi nói thành lời. Nó nằm ở chỗ né câu hỏi cha mẹ làm nghề gì, ngại chụp ảnh chung, khó chịu khi cha mẹ ăn nói vụng trước bạn bè. Cách chữa là tập nói về cha mẹ thật bình thường, dù các cụ làm ruộng, bán hàng rong hay chạy xe; cha mẹ lúng túng trước cái mới thì chỉ dẫn thay vì gắt — ngày xưa các cụ dạy ta cầm đũa có gắt đâu.
Đôi lời về câu này
Đây là lời truyền miệng của dân gian, không rõ có từ đời nào, không gắn với tích truyện nào. Nên xem là lời tham khảo, có đúng có sai tuỳ thời, đừng cầm như cái thước đo cứng.
Chỗ cần soi lại là chuyện dùng sai. Có nhà cha mẹ vay nợ bên ngoài rồi bắt con gánh, con vừa hỏi cho ra lẽ đã bị mắng “con không chê cha mẹ khó”. Người xưa đặt câu này làm lời tự răn của người làm con, chứ không phải cái đòn bịt miệng con cái khi trong nhà có chuyện cần nói.
