Ở nhiều nơi, người lớn tuổi giữ chỗ cao nhất trong nhà, ít ai muốn bị lớp sau vượt mặt. Vậy mà người Việt lại có câu “Con hơn cha là nhà có phúc”, coi việc con vượt qua cha là chuyện đáng mừng chứ không đáng ngại.
Nghĩa đen: hơn ở đây là hơn cái gì
Mặt chữ thì đơn giản: con làm được nhiều hơn, khá hơn cha mình thì nhà ấy được coi là có phúc. Nhưng phải nói rõ chữ hơn, vì đây là chỗ dễ hiểu lệch nhất.
Hơn không phải hơn trong một cuộc so kè, kiểu con kiếm được nhiều tiền hơn rồi lấy đó ra nói lại cha. Hơn ở đây là đi xa hơn trên con đường cha đã mở: cha làm ruộng nuôi con ăn học thì con có nghề ổn định; cha buôn bán nhỏ thì con mở được cửa hàng lớn hơn.
Con hơn cha còn là hơn về cách sống: điềm đạm hơn, biết cư xử hơn, dạy con cái mình khéo hơn. Một người con làm ăn khá mà bạc đãi cha mẹ thì chẳng ai gọi nhà ấy là có phúc. Chữ phúc là phần tốt lành một nhà tích được để lại cho đời sau.
Nghĩa bóng: thước đo của một nhà là đời sau
Điều người xưa muốn nói là họ lấy đời sau làm thước đo cho đời trước. Một người cha có thể vất vả cả đời mà vẫn nghèo, nhưng con cái nên người và sống khá hơn thì công của ông không mất, chỉ hiện ra chậm một nhịp.
Cách nhìn này đòi cha mẹ phải bỏ được lòng tự ái: phải chịu có ngày con biết những thứ mình không biết, làm những việc mình không hiểu, đôi khi nói lại mình một cách có lý. Nhà nào coi việc con giỏi hơn là sự thách thức thì rất khó để con vượt lên.
Mặt khác, câu này cũng đặt phần nặng lên vai người con: được cha mẹ dọn đường mà không đi tiếp thì phúc ấy không thành. Hơn cha là kết quả của việc chịu học, chịu làm và biết dùng cái nền đời trước để lại.
Bài học và cách dùng hôm nay
Bài học đầu dành cho cha mẹ: hãy mừng thật lòng khi con vượt mình. Nhiều người miệng nói mong con hơn mình nhưng lại khó chịu khi con cãi một ý cũ, hay chọn cái nghề mình không hiểu. Muốn con đi xa thì phải chịu để con đi đường khác đường mình. Chuyện này thấy rõ nhất ở nhà buôn bán: người cha giao dần cửa hàng cho con, chấp nhận con làm khác cách mình, chỉ giữ vai góp ý.
Bài học thứ hai dành cho người con: hơn cha thì đừng quên cha. Cái nền để một người bước tiếp thường dựng bằng những năm nhọc nhằn người ngoài không nhìn thấy, từ khoản học phí lo vay mượn tới những lần cha mẹ nhịn phần mình. Cách trả nghĩa thiết thực là kể cho cha mẹ nghe công việc của mình bằng lời dễ hiểu, mời các cụ tới nơi mình làm.
Những câu cùng ý
- Tre già măng mọc — lớp sau nối tiếp lớp trước, đó là lẽ tự nhiên.
- Cha nào con nấy — con cái chịu ảnh hưởng từ cha mẹ, nên người lớn phải làm gương.
- Đời cha ăn mặn, đời con khát nước — mặt trái: việc sai của đời trước để hậu quả cho đời sau.
Đôi lời về câu này
Đây là lời truyền miệng của dân gian, không rõ ai đặt ra, từ thời nào. Người ta hay nối thêm một vế cho cân: “Con hơn cha là nhà có phúc, trò hơn thầy là đất nước yên vui”. Cứ xem đó là chỗ tham khảo, có đúng có sai tuỳ thời.
Chỗ nay đã khác nằm ở cái thước đo chữ “hơn”. Ngày trước hơn là đo bằng ruộng đất, bằng cái nhà, bằng chức phận, nhìn vào thấy ngay. Nay có người con chọn nghề chăm sóc người già, dạy trẻ nhỏ, lương thấp hơn cha mà lại là chỗ dựa vững của cả nhà — đem thước cũ ra đo thì bảo là kém, mà thật ra nhà ấy vẫn có phúc. Vậy nên đừng lấy câu tục ngữ ra ép con hơn cha ở đúng cái chỗ mình muốn.
