Có những câu tục ngữ không dạy điều hay lẽ phải, chỉ báo trước một điều sẽ xảy ra. Con giun xéo lắm cũng quằn là câu như thế, hay được nói ra khi một người hiền lành bỗng nổi giận, hoặc khi ai đó cứ lấn tới mãi.
Nghĩa đen: con giun và cái quằn của nó
Con giun là con vật thấp bé nhất trong mắt nhà nông: thân mềm, không xương, không răng, không chân, chẳng có gì để tự vệ. Nó sống dưới đất, không cắn ai, không tranh giành với ai.
Xéo là giẫm, là chà mạnh gót chân xuống, một hành động thô bạo và có phần khinh miệt: người ta xéo lên thứ mình coi là không đáng kể. Quằn là oằn mình, cong lên rồi giãy, phản ứng của con vật khi đau đến mức không chịu nổi. Cái quằn ấy chẳng làm ai bị thương, nhưng nó cho thấy giới hạn đã bị vượt qua.
Chữ lắm mới đáng để ý: không phải xéo một lần, mà xéo mãi. Câu này không nói về một cú va chạm, nó nói về sự chèn ép kéo dài.
Nghĩa bóng: ai cũng có chỗ hết chịu đựng
Con giun ở đây là người yếu thế: người làm thuê, người ít nói, đứa trẻ bị bắt nạt, người dưới quyền. Kẻ xéo là người đang có thế và biết mình có thế.
Câu này nói một điều mà người mạnh hay quên: sự im lặng của người yếu không phải là sự đồng ý, cũng không có nghĩa họ không biết đau. Đó chỉ là chịu đựng. Mà chịu đựng thì có đáy.
Chỗ đáng sợ là khi cái đáy ấy bị chạm tới, phản ứng thường không tương xứng với giọt nước cuối cùng. Người ta nổi giận không phải vì chuyện hôm nay, mà vì tất cả những gì đã dồn lại. Người ngoài hay bảo "có gì đâu mà làm to chuyện", vì họ chỉ thấy giọt nước chứ không thấy cái ly.
Nói cho rõ: câu này không cổ vũ trả đũa, cũng chẳng khen ngợi cơn giận. Nó chỉ tả một điều thường xảy ra, nên là lời nhắc cho cả hai phía.
Bài học và cách dùng hôm nay
Với người đang ở thế mạnh: đừng lấy sự nhẫn nhịn của người khác làm thước đo giới hạn của mình. Những lá đơn xin nghỉ việc đột ngột hiếm khi thật sự đột ngột; người ta đã mệt mỏi từ mấy tháng trước. Hỏi han sớm bao giờ cũng hơn ngạc nhiên muộn.
Với người đang nhẫn nhịn: hãy lên tiếng trước khi phải quằn. Chờ đến lúc không chịu nổi mới bùng lên thì phần thiệt vẫn về mình: mất bình tĩnh, nói những lời không rút lại được, rồi bị cho là kẻ gây chuyện. Trong nhà, người gánh phần lớn việc thường cũng là người ít kêu ca nhất. Chia lại việc lúc còn êm ấm dễ hơn chia sau một trận cãi vã.
Với người đứng giữa: đừng chỉ nhìn vào cơn bùng nổ. Muốn công bằng thì phải hỏi thêm: chuyện này kéo dài bao lâu rồi, người kia đã nhịn mấy lần.
Mấy câu cùng ý
- Tức nước vỡ bờ — dồn nén đến mức nào đó thì tất phải bung ra.
- Già néo đứt dây — ép quá căng thì hỏng cả việc lẫn tình.
- Một điều nhịn, chín điều lành — mặt bù lại: nhịn đúng lúc vẫn là điều nên làm.
Đôi lời về câu này
Đây là lời của người xưa, truyền miệng từ đời này sang đời khác, không rõ ai nói đầu tiên. Cứ xem là chỗ tham khảo, vì lời xưa có chỗ còn nguyên, có chỗ đã khác theo thời.
Chỗ đã khác nằm ở cái thế của con giun. Ngày trước, người ở dưới gần như chỉ có mỗi cách là nhịn cho đến lúc quằn, vì chẳng biết kêu ai, mà kêu cũng chẳng ai xử. Bây giờ đã có chỗ để nói trước khi phải quằn: chỗ làm có phòng nhân sự, có công đoàn; ở trường có thầy cô, có tổng đài bảo vệ trẻ em; trong xóm có tổ dân phố. Nói ra sớm, nói lúc còn bình tĩnh, nay là chuyện làm được chứ không còn là mơ ước.
