Ai từng sống ở quê hẳn đã nghe cảnh này: một con gà cất tiếng gáy, lập tức con bên nhà hàng xóm gáy đáp lại, rồi cả xóm gà thi nhau gáy. Từ chuyện rất đời thường ấy, người xưa đúc thành câu con gà tức nhau tiếng gáy.
Nghĩa đen: đàn gà gáy đua
Gà trống gáy là để đánh dấu chỗ của mình trong đàn. Nghe tiếng gáy vọng từ chuồng bên sang, con gà nhà này thường gáy đáp, gáy to hơn, gáy dài hơn, như thể không chịu thua. Người nuôi gà trông mãi mà thành câu nói.
Chữ tức trong câu rất đắt. Nó không phải cơn giận vì bị lấn chỗ, mà là cái ấm ức khi thấy kẻ khác nổi hơn mình. Mà cái cớ để tức lại chỉ là một tiếng gáy, thứ chẳng ăn được, chẳng dùng vào việc gì.
Nghĩa bóng: hơn thua với người ở cạnh mình
Nghĩa bóng chỉ thói ganh đua giữa những người ở gần nhau: hàng xóm với hàng xóm, anh em với anh em, người cùng họ, cùng nghề, cùng lứa. Nhà bên xây cao thì mình phải cao hơn, nhà kia làm cưới mấy chục mâm thì nhà mình không thể ít hơn. Không phải vì cần, mà vì không muốn kém.
Người xưa nhìn ra một điều tinh tế: ta hiếm khi ganh với người ở quá xa. Ta ganh với người giống mình, gần mình, cùng vạch xuất phát với mình. Vì thế câu này gắn chặt với đời sống làng xóm, nơi ai cũng biết nhau đến từng nếp.
Câu tục ngữ mang giọng chê: chê cái hơn thua vì thể diện chứ không vì nhu cầu thật, và chê cả việc lấy người khác ra làm thước đo cho đời mình.
Bài học và cách dùng hôm nay
Trước hết là nhận cho ra động cơ của mình. Trước một khoản chi lớn như sửa nhà, đổi xe, hãy tự hỏi: mình làm việc này vì nhà mình cần, hay vì không muốn kém nhà bên? Chỉ một câu hỏi ấy đã chặn được khối khoản tiêu vô ích.
Sau nữa là phân biệt ganh đua với thi đua. Thấy người bên cạnh làm giỏi mà mình cố học theo, làm tốt phần việc của mình, ấy là điều đáng quý. Còn thấy người ta hơn mà bực bội, mong họ hụt chân, nói xấu sau lưng, thì đó là ganh tị, chỉ tổ hỏng tình xóm giềng.
Cuối cùng là cái giá phải trả. Chạy theo tiếng gáy của người khác, nhiều nhà vay mượn làm cỗ to, xây nhà quá sức, rồi gánh nợ mấy năm liền. Cái được là vài lời khen thoáng qua, cái mất là sự yên ổn lâu dài. Trong nhà cũng vậy: câu "con nhà người ta" tưởng là động lực, thực ra thường tạo ra đứa trẻ vừa tự ti vừa hay đố kỵ. Tốt hơn là so con hôm nay với chính con hôm qua.
Mấy câu cùng ý
- Trâu buộc ghét trâu ăn — kẻ thiệt thòi sinh lòng đố kỵ với người may mắn hơn.
- Khéo ăn thì no, khéo co thì ấm — sống vừa sức mình thì yên, chẳng phải chạy theo ai.
Đôi lời về câu này
Đây là lời truyền miệng, đúc từ chuyện nuôi gà ngoài vườn, không rõ có từ bao giờ và chẳng gắn với sự tích nào. Cứ xem là chỗ tham khảo, vì lời xưa có chỗ còn nguyên, có chỗ đã khác theo thời.
Chỗ nên soi lại là cái ý "chỉ ganh với người ở gần". Ngày trước điều đó đúng, vì cả đời người ta chỉ nhìn thấy chừng ấy nhà trong xóm. Bây giờ khác hẳn: ở chung cư, lắm người cả năm không biết mặt hàng xóm cùng tầng, mà tiếng gáy làm mình chộn rộn lại vọng ra từ cái điện thoại: ảnh nhà mới, chuyến đi chơi xa, bảng điểm con nhà ai đó cách mình cả nghìn cây số. Cái đàn gà nay rộng ra cả nước, nên cái phanh mà câu tục ngữ đưa cho ta lại càng cần dùng.
